Barya

Alas-7 ng umaga. Nag-aabang ako ng bus mula Mandaluyong pa-Nova. Tanging laman ng bulsa ko’y sampung-pisong barya. Sinasalat-salat ko ng mga daliri ng isang kamay ang bagol sa bulsa ko; sinasalat-salat ang nakaukit na mga mukha nina Mabini at ni Bonifacio.

 

Nag-iisa, walang kalansing ang barya sa aking bulsa. Ang kumakalampag ay ang kalam at hilab ng aking bituka na hindi man lang nasayaran ng mainit bago ako umalis. Walang almusal sa opisina ng Kilusan. Simot ang mga botelyang plastik ng kape at asukal. Siguro naman ay may kape sa bahay na pagdarausan ng talakayan sa isang komunidad sa Nova.

 

Pumara ang isang bus na pwede kong sakyan sa loading bay. Sinasalat pa rin ang bagol sa aking bulsa, nag-aagam-agam na sumakay ako. Ang sampung-piso sa aking bulsa ay kulang sa pamasahe hanggang Nova. Tatawaran ko ang konduktor kung papayag ito o ibabayad ang sampung-pisong barya kung hanggang saan ang abutin nito. Kadilakad na lang hanggang lugar na aking pupuntahan.

 

Maaga pa at kukonti pa ang pasahero. Pinili ko ang isa sa mga upuan sa tabi ng bintana sa dakong likuran ng bus. Mas madaling makiusap kung walang makakarinig na iba.  Hindi ako kaagad pinuntahan ng konduktor para singilin. Magdaragdag pa muna siguro ng mga pasahero bago magtiket at maningil.

 

Parang karo sa bagal ang takbo ng bus. At madalas na patigil-tigil upang mangahoy ng maagang mga pasahero. Isinandig ko ang aking ulo sa sandalan ng upuan. Pumikit. Naopuyat ako sa kababasa sa nilalaman ng pinakahuling isyu ng dyaryo ng Kilusan bilang paghahanda sa talakayan:

 

Ang standoof ng Pinas at China sa Scarborough Shoal. Ang pagpapalakas ng pwersang militar ng US sa Asya at ang Mutual Defense Treaty at Visiting Forces Agreement sa pagitan ng US at Pinas bilang angklahan nito. Ang pagpapatibay ng Senado sa State of Visiting Forces Agreement (SoVFA) sa Australia, ang pangunahing ayudante ng US sa bagong estratehiya nito sa Asya-Pasipiko…

 

Habang nagrirepaso para sa talakayan ang aking isip, tinighaw ko ang aking gutom sa mabangong amoy ng binusang mani ng isang ambulant vendor na umangkas para ilako ang paninda. At nanaginip na bumili ako ng isang botelya ng malamig na malamig na mineral water.

 

Bayan! Pagulantang akong nagising. Mabilis na sinalat ang sampung-pisong bagol sa aking bulsa. Naruon pa. Hindi ako tiniketan at siningil ng konduktor. Inilabas ko ang aking kamay na nakaipit na sa pagitan ng hinlalaki at hintuturo ang sampung-pisong barya na tanging kayamanan ko sa araw na iyon.

Tumayo na kasabay ng nagtayuan ding mga pasahero para magsibaba. Hawak ko ang aking bagol kung sakaling sisitahin ako ng konduktor.

 

Ni hindi tumingin sa akin ang konduktor. Kahit pa palingap-lingap ako dito habang pababa na ng estribo. Nagulat pa ako nang humugong ang makina ng bus at muling umandar . Kasabay ng palatak ko ng Yes! biglang dumulas ang bagol sa pagitan ng dalawa kong daliri; nalaglag sa paanan ko, gumulong, at bago ko nahabol ay tuluy-tuloy na nahulog sa imburnal sa di-kinalayuan sa aking kinatatayuan.

 

 

Pinta Pintor Pintakasi

Ako si Macky Boy, isang batikang pintor. Beinte nuebe, pero disisyete palang nagpipinta na mapa-bato man o bakal, kabisado ko yan sir. Taga- Area D ako sa Dasma. Doon karaniwang trabaho ng mga tao, sa construction. Relocation kasi yun ng mga galing sa iba’t ibang iskwater na lugar sa Tondo, Paranaque, Quezon City, kung saan-saan, kaya magulo dun sa lugar namin. Kabaligratan sa mga santo at santang ipinangalan sa mga kalye at iskinita sa lugar namin ang talamak at lantarang mala-impyernong kalakalan ng shoplifting, droga, baril, gun-for-hired, akademya ng budul-budul gang, at putahan.

Pinakamatagal akong nagtrabaho dyan sa isang malaking hotel sa Alabang. Kame ang sa maintenance ng pintura ng hotel na yun. Masarap ang pagkain sa unang dalawang araw, pero nung ikatlong araw na ng trabaho, malapit nang mapanis na pagkaing tira-tira ng mga guests ang pinapakain sa amin ng mga boss namin, may bayad pa.

Kaya kabisadong-kabisado ko ang pagpipinta sir. Parte na ng sistema ko ang proseso mula umpisa hanggang matapos, kahit nakapikit pa aregladong matatapos ko ng pulido!

Ganito yan, sa una, lilinisin mo ang pader o kung bakal man ang pipintahan, ng basahan para maalis ang mga alikabok, tapos lilihain mo para kuminis. Kung may  mga bukul-bukol o madaming kalawang sir, gagamitan mo yan ng spatula para matistis.

Tistisin ang kalawang. Parang si Edna sa buhay ko, kalawang. Walang ‘ yang kabit ko na yun, sinira ang umaga ko, gusto na daw nya sumama saken at iiwanan na nya ang asawa nyang seaman na kada-6 na buwan lang kung umuwi sa bahay nila sa Kalentong. Sabi ko sira ka ba? Alam mo, nakahiga ka na sa kama, lilipat ka pa sa sahig? Hindi ka magiging masaya saken! Mahirap lang ako. Kaya kitang buhayin pero simpleng-simpleng buhay lang yun loko!

Ano ba kasi ang nagustuhan mo saken? Puta hindi naman ako gwapo. Mahaba nga ang buntot kong buhok, mukha pang sanggano.Sabagay, sanggano naman talaga kaya nga nabali ‘tong ilong ko dahil pinagtripan ako ng mga pulis dahil sa itsura e.

Putcha naaalala ko na naman. Nung nabali itong ilong ko, nagsumbong ako sa istasyon ng pulis. Tinanong kung sino ang bumanat saken, sabi ko mga pulis po. Lintek, sinikmuran pa ako. Tinanong uli ako sumagot uli ako ng matapat, sinikmuraan nanaman ako. Sa pangatlong tanong hindi na ako sinikmuraan, pinagtawanan nalang. Naunawaan ko, sumigaw ako, “mga tambay po, mga putang inang tambay ang gumulpi saken. Mga Putang inang tambay po! Putang ina nila.

Ang aga-aga nambabarag ka naman e. Mabuti nang magkasya tayo sa ganitong ayos – kabit kita, kabit mo ‘ko. Tapos! Masaya tayong naggagamitan.

Kapag nalinis mo na, sunod mong gagawin ay paglalason. Kapag bato ang pipinturahan, ang gagamitin mo ay concrete neutralizer. Turqo naman ang sa bakal. Sakto lang dapat ang dami kasi kapag masyadong marami ang ipahid mo, magbabakbak ang semento lalo kung manipis ang palitada ng gagong mason nyo. Kailangan mong lasunin para kumapit ang pintura ‘tsaka para mapino ang pag-alis sa kalawang.

Kaya dapat may pang-lason. Lason! Lintek, naalala ko si Harold. Lason sa isipan. Putang ‘nang yun trip ako nun baragin nitong mga nakaraang buwan e. Pinagkakalat sa lugar namin sa area na duwag daw ako. E ‘tang na nya hindi ako takot sa kanya. Gago kung masalubong ko sya sa area may paglalagan sya. Hindi nya kasi matanggap na ako ang trip ni Edna.

Ka-brad ko si Harold. Kababata pa nga namin ni Atan na Mason, na kumuha saken sa proyektong ito dito sa Imus.  Dati niyang gelpren si Edna, na dumadayo lagi sa Area dahil naiinip sa bahay nila sa Kalentong, tiyempong ang mga kaibigang babae ay taga-Area kaya nakilala namin,   pero loko ‘tong si Harold masyado kasing mayabang kaya kumabet saken. Hindi nya yun matanggap kaya gusto akong bawian. E wala na yun pre, babae na ang nagdesisyon e.

 Kaya sige lang pre pagnagkasalubong tayo kahit magdamag tayong magsuntukan hindi kita aatrasan.

Pahingahin muna natin ng ilang oras sir ang pipinturahan para sumuot ang lason. Saka tayo magpapraymer ng pintura. Karaniwan, Flat Latex ang ginagamit na pintura sa bato, tapos flat wall enamel naman ang sa bakal. Pero kung may mas malaking budget kayo sir, mas maganda ang Laquer paint praymer. Hahaluan natin yan ng sapat ng taas ng thinner para palabnawin o maging maganit ang pintura para madaling kumapit  sa bakal man o sa bato.Depende sa pipinturahan ang gagamitin nating roller. Kung sa wall yung ordinaryong laki ng roller ang kailangan. Basta alam na ng hardware yun basta sabihin mo roller. Kung sa bakal naman, halimbawa dyan sa gate na maninipis at magkakalayo ang pipinturahan, baby roller ang gagamitin natin dyan. Pagkatapos, hahabulan natin ng de-uno o de-dos na paint brush para mapinturahan pati yung mga singit-singit. Ganyan sa praymer sir!

Praymer. Parang si Baby, ang asawa ko. Maglalabing-isang taon na kameng mag-asawa. Naka-apat na anak na nga kame e. Sampung taon si Jet, ang panganay. Alam nyang kabit ko si Edna, magkakilala pa nga sila e. Nasabi nya minsan na kung yumaman siya ay tutubusin nya daw ako kay Edna. Ano ako sinanglang kalakal? Tsk.tsk.tsk.

Nagpapadala nga saken madalas ng pera si Edna galing sa padala din sa kanya ng mister nya, pero hindi bigay yun, utang ko yun. Babayaran ko yun. Kung hindi lang kasi dumadalang na ang mga proyekto namin sa construction ngayon, sana kahit papano may pera akong regular na pumapasok at ginagasta para sa pamilya, sa pambababae,sa barkada, sa alak at sa damo.

Papanong hindi dadalang ang mga proyektong pumapasok sa amin, e kapag tiningnan ang biodata namin at makita sa address na taga-Area kame ay malamang sa malamang hindi na kame tanggapin. Naging tatak na kasi sa isipan ng mga tao na magulo ang lugar at mga tao sa amin. Kaya nagkakasya na kame sa mga maliitang proyekto. Kung minsan kahit 300php, 320php, 350php pinapatos ko na may mapasukan lang, kahit ang rate talaga ng pintor, mababa na ang 450php sa isang araw.

Isa pa, kung minsang tatsamba kameng lumusot sa mga malalaking proyekto, gaya nitong huli kong trabaho sa isang hotel sa Alabang, puta kinulimbat naman ng mga inhenyero at foreman ang mga suweldo namin.

Si Baby, hayun napilitan tuloy magtrabaho na rin sa patahian sa Area F para may pandagdag sa kita. Plano kasi naming pabinyagan ngayong bunso namin bago mag-isang taon ngayong Disyembre. Kaya nakakaramdam din ako ng konsensya sa kanya dahil sa mga kalokohan ko pero hindi ko maiwan si Edna. Siya lang kasi nakapagbago saken. Si Edna lang ang nakakapagbulyaw sa akin. Si Baby…

Masilya. Patuyuin natin ng ilang oras sir, maya-maya magmamasilya na ako. May dalawang pagmamasilya sir, yung batak-sarado kapag lahatan mong mamasilyahan para makinis ang pader o ang bakal kapag nag-final coating na, saka para pantay-pantay ang pintura, makikita mo yan kapag nailawan na; yung pangalawa yung ispat-ispat, yun para mapantay mo yung mga lubog na bahagi o kaya para matakpan ang mga butas.

May dalawang halo ng masilya sir, may polituff at hardiner paste para sa mga bakal;  magkahalong flat latex at patching compound naman ang para sa bato. Kailangan alam mo ang tamang timpla ng paghahalo. Huwag kukulang, huwag lalabis dahil maaapektuhan ang coating natin.

Kapag yari na, saka ka maglalagay ng tamang dakot sa paleta para pasimulan ang pagmamasilya. Ihanda mo lang ang braso mo sa pangangawit kasi isa ito sa pinaka-matrabahong parte sa trabaho ng pintor sir – pagmamasilya.

Parang pagmamasilya ang pag-aayos ko sa sarili ngayon para sa mga anak ko.  Apat na sila. Magha-high school na si Jet, ang panganay. Ayaw kong magaya sya saken na dinaya lang ang diploma kaya nasabing nakatapos sa high school, kung hindi pa  naging kabit si ate ang isang malibog na principal sa Paranaque kaya nabulungan na gawan ako ng diploma para sa paghahanap ko ng trabaho.

Gusto ko sana makapagtapos silang apat. Mabuti yung nalilibang sila ngayon sa pag-aalaga at pagbibenta ng kalapati para matuto sila ng disiplina at pag-iipon ng pera para may pambili sa kung ano ang gusto nila.

‘tang ina, may apat na buwan na rin pala akong hindi nakakabatak, dahil ‘pag may kaunti akong pera ibinibigay ko na agad kay Nanay bilang parte namin sa bahay. Apat na pamilya ba naman kameng nagsisiksikan sa maliit na bahay ng tatay ko e. Nagpamilya na si ate, si kuya, si bunso at ako pero ‘tang ina lahat kame nasa iisang bahay pa rin. Naggugulangan pa sa ambagan para sa pambayad sa kuryente, tubig, pagkain ng buo at sa anupang gastusin. Katulad ngayon, nagtext si Baby na umuwi ako at tiyaking may pambili ng gatas para kay bunso at bigas para sa lahat. Lintek na yan! Sana pabalihin ako nito ni sir mamaya.

Sir, tuyo na sa bandang unahan, may dalawang oras pa naman bago mag-alas-5, pakunsuwelo ko sayo dahil stay-in naman kame at masasarap ang mga pagkaing luto mo kaya mag-final coating na ako kahit abutin ng alas-7. Namputcha ‘wag lang mambarag yan sila Atan at isiping naninipsip ako sa inyo sir, may paglalagyan sila dito sa “por-pingers” (four-fingers) kong ginawang buckle sa sinturon ko.

Sa final coating sir, ang gagamitin nating pintura sa bato ay semi-gloss latex. Mabilis lang yan matuyo, basta latex kasi water-based yan. Pero sa bakal medyo matagal talaga matuyo. Sa bakal, kung laquer man o flat wall ang  primer na ginamit mo, ang final coating dyan ay quick dry enamel. Ganun pa din ang gagawin tulad ng primer, hahaluan mo pa din ng thinner ang pintura – dalawa yan, may paint thinner o laquer thinner na hinahalo sa enamel o laquer paint, para palabnawin ang pintura. Kapag malapot kasi yan sir, kahit abutin ng ilang buwan, basa pa din ang pinturang yan, oo sir, sabihin ko sayo sir!

‘tang ina, kaya kabisadong-kabisado ko na itong pagpipinta. Dito na ako nagka-edad sa pagpipintura, hindi nila ako maaaning. Namputcha!

Nakakapambarag nga lang ang amoy ng pintura. Dapat dito may kasabay na gin habang nagtatrabaho e. Kung hindi lang pinagbabawal nito ni sir, magpapari ‘ata e. Patikimin ko kaya ito ng Jimenes, yung pinaghalong gin, kopiko at sundae melon juice? Baka sakaling magustuhan ang lasa ng alak. Tapos kung suwabe na sa Jimenez, saka namin papainumin ni Atan ng alak na Putragis at Punyeta- pinaghalong Redhorse, Emperador,  Sprite at Snowbear candy. Namputcha! Manunuot hanggang sa utak ang lamig at tama. Malamang gapang itong si sir kinabukasan at maghihingi ng ama sa nasa itaas, habang kumakanta ng “Lord Patawad”. Pero mabuti nalang may radyo na pinapagana para malibang naman kame. Namputcha nga lang balita ang pinapakinggan.

Balita! Sa lahat lahat naman ng puwedeng pakinggan balita pa. Nakakaurat kaya makinig ng balita na paulit-ulit: patayan, holdapan, ambush, bulyawan at gaguhan ng mga pulitiko at mga artista.Namputcha! Nakakaurat! Namputcha! ‘Tang ina! Balita!

Lalong nakakaurat, namputchang yan, ang balita tungkol sa Pork Barrel. Pork Barrel nga ba yun? Bilyun-bilyong pera ang nakulimbat ng mga dalubhasa ng kahayupan sa kongreso at senado kasabwat ang mga pekeng NGO. NGO nga ba yun? Ano kaya yun?  Mga pintor din siguro sila sa palagay ko. Pero mapupusyaw na kulay ang gamit sa pagpipintura para pagtakpan ang mga kabuktutan nila.  

Namputcha ilang gagong inhenyero at foreman kaya yun?

Bilyun-bilyon! Samantalang ako dumikit na sa balat sa tagal kong nagtatrabaho ang amoy at kulay ng pintura, wala  pa ding pag-asenso. Hindi pa rin ako natutubos ni Baby sa kabit kong si Edna. Hindi ko pa matiyak ang pag-aaral nila Jet. Wala pang tiyak na masasaing mamaya pag-uwi.Hindi ko pa matiyak kung saan na naman ako maghahanap ng mapagtatrabahuan pagkatapos ng proyektong ito.

Kumpara sa pagpipinta, hindi ko kabisado ang sinasabi sa balita, pero alam na alam ko kung paano naghihirap ang pamilya ko. At heto ako, trabahador, pintor hanggang pagtanda nang walang pagginhawa hangga’t ganyan ang mga ibinabalita.

Namputcha!

 Image                                    Image

Bangungot

Katarungan para kay Ka Cathy Alcantara, biktima ng Extra Judicial Killings sa Central Luzon.

Katarungan para kay Ka Cathy Alcantara, biktima ng Extra Judicial Killings sa Central Luzon.

Nakahiga ako sa isang mahabang pulang sopa. Hindi ko kailangang ibaluktot ang katawan ko dahil sakto sa laki ko ang haba ng upuan. Kasama ko noon si Osang, dati kong ka-kolektib at kasama sa youth sector. Nasa loob kame ng isang may kaluwangan na bungalow na bahay, mataas ang walang kisameng bubungan. Nakaupo siya sa may bandang bintana. Nakakasilaw ang sikat ng araw sa katanghalian.

Tulad ng dati, naka-6-pocket na pantalon na grey si Osang at talagang nag-aagit ang fitted na lila nyang suot na t-shirt. Kaisa Ka na Kaisa Ka! Maingay ang paligid, mukhang marami kameng kasama sa lugar. Tinanong nya ako kung may kilala akong Cathy.

“Siya kasi ang organizer sa lugar na ito.”

Sabi ko, “dalawa ang alam kong Cathy sa Kilusan. Naalala ko yung dating y.s sa Sta. Mesa na ngayon ay laylo na, pero binanggit ko ang pangalan ng isang kasama: “Cathy Alcantara?”

Pagkabanggit ko ng pangalan na yun, bigla ako nanginig at nanigas, naging mapusyaw ang paligid, nakatingin ako sa kisame, parang ang layu-layo nito sa akin. Hindi ako tinulungan ni Osang, nawala na siya sa aking paningin. Nawala na rin ang ingay ng mga tao na kasama namin doon sa malaking bahay. Nakanganga ang bibig kong nakatingin sa malawak at walang kisameng bubong. Parang ako nalang mag-isa ang naroon sa loob ng bahay.

Naiiyak ako dahil naalala ko na noon kung sino ang pangalan na nabanggit ko. Si Ka Cathy Alcantara, biktima ng pampulitikang pamamaslang sa Central Luzon noong 2005 sa Abucay, Bataan. Kasagsagan ng Extra-Judicial Killings sa panahon ni GMA, maghahatid sana ng pagkain  si Ka Cathy sa mga kasamang magsasaka sa isang lugar sa Abucay na noon ay nag-a-asembliya, nang bigla siyang tambangan at pagbabarilin ng mga naka-motor na kalalakihang pinaghihinalaang elemento ng militar. Parang napapanuod ko ang eksena ng pagpaslang. Patay kaagad ang kasama.

Alam ko na na binabangungot ako. Nakikita ko mula sa bird’s eye – view ang kaawa-awa kong hitsura. Nilalabanan ko ang lamig at panginginig. Nakabuka ang aking bibig. Umuugong sa aking pandinig. Malamig. Pinipilit ko gumalaw. Pumiglas. Napasigaw: “Mmmmaaaa…..Maaaammmm…..MaaaaMaaaaaa!” Nagising akong pinangingilabutan. Napaupo at sinapo ang mukha. Takot na takot. Nagtindigan ang mga balahibo. Kasagsagan ng bagyong Maring, dinidelubyo ng matinding pag-ulan at baha ang buong Calabarzon at Kamaynilaan at mga karatig lalawigan, pinakiusapan ako ng kuya ko na doon sa bahay nila sa Cavite muna matulog ng ilang araw para magbantay.

Mag-isa lang ako sa loob ng bahay. Mas lalo akong natakot. Niligid ko ng paningin ang kwartong tinutulugan ko. Wala nga talaga akong kasama.

Alam kong nagising ako na ang sinisigaw ay mama. Walang pinag-iba sa mga sundalo, rebelde, lumpen o kahit na sinong matapang na tao na pagdating sa bingit ng kamatayan ay huling babanggitin at tatawagin ang kanilang mga nanay. At tulad ng mama ko, isa ding ina si ka Cathy. Isang inang pinaslang at naulila ang mga anak, at hanggang ngayon ay naghahanap ng katarungan.

Nawala ang takot ko sa ganoong isipin. Bakit ko nga ba naman kakatakutan si Ka Cathy? Mas nakakatakot ang mga berdugong pumatay sa kanya. Mas nakakatakot si Gloria dahil hindi pa rin siya napaparusahan sa mga kasalanan niya. Mas nakakatakot si Palparan dahil malaya pa rin siyang nakakagala. Mas nakakatakot si P.Noy dahil kunwang mabait, tapat at progresibong namumuno bilang pangulo pero ang totoo ay ibinibenta na sa dayuhan ang bansa natin. Papaanong hindi ka matatakot: buhay na naman ang isyu ng Charter Change na nakasentro sa pagrebisa ng mga nationalist economic provisions ng konstitusyon at pagsulong ng mga neo-liberal na polisiya gaya ng malayang pagpasok ng mga dayuhang investments, 100% foreign ownership sa mga negosyo at natural resources, tax incentives, at pagpapatagal ng tenure ng dayuhang negosyo sa bansa. Habang pabawas nang pabawas ang budyet para sa mga social services gaya ng edukasyon at kalusugan.

Dadagsa na muli ang libu-libong mga sundalong Amerikano sa Pilipinas dahil sa pivot shift o rotational balance ng kanilang puwersa-militar sa Asya-Pasipiko, katumbas ng dami noong may base-militar pa sila dito. Aakalain mong may giyera sibil o digmaang pandaigdig.

Nauuso na nga din ang mga nawawalang mga bata na natatagpuang patay ng mga magulang at may mga bahagi ng katawan na nawawala. Pero  mas nakakatakot sina Napoles at mga mababatas na sangkot sa pork barrel scam na nakayanang pangibabawan ang konsensya na gamitin ang pera ng taongbayan para sa pansariling pagpapayaman. At marami pang kahindik-hindik na mga pangyayari ngayon sa paligid na hindi nailalahad dahil mas trip tutukan ng media ang katakut-takot na pagriremedyo ni Dra. Belo at Dr. Calayan sa mukha at katawan ng mga artista at pulitiko .

Kaya hindi ko dapat katakutan si ka Cathy. Mas nakakatakot silang nabanggit ko sa itaas na pumaslang sa mga gaya niya (at kumakatay sa atin), dahil natakot sila sa mga ipinaglalaban ng isang inang tulad niya – ang makamit ang isang lipunang malaya, may pagkaka-pantay-pantay at kasaganaan sa lahat.

Kaya ano ang dahilan ko para matakot? At kung ganoon ay bakit matatakot sa mga humaharang na ang mga ipinakikipaglaban na iyon ay makamtan? Dapat nga raw tayong matuto sa mga action films ni FPJ: sa panahong dinikdik ka na sa pader ng pang-aapi at pagsasamantala ng kaaway, nasasaid din ang takot hanggang wala ka nang ibang pagpipilian kundi pangibabawan ito at tuluyang lumaban. Mas mainam na nga naman ang mamatay nang may saysay at may ipinakikipaglaban kaysa mautas ang buhay sa walang kakwenta-kwentang bagay. Gaya nang masagasaan sa Commonwealth Highway  kahit may footbridge naman sa malapit at malinaw ang signage ng MMDA na “bawal tumawid may namatay na dito”, o kaya ang mamatay sa pagkalunod sa binabahang underpass sa Quiapo sa kasagsagan ng bagyo sa dahilang “you were not informed” na binabaha ang underpass, o kaya nahulog ka sa billboard na may taas na 40ft. dahil magpapakamatay ka na sana pero biglang nagbago ang isip mo kaya bababa ka nalang pero minalas na madulas kaya mas napabilis ang pagbagsak at nagkadurug-durog ang buto, o kaya ay sumali ka sa Bull run event  nang nakapula ang suot at hindi alam ang gagawin para makaiwas sa toro.

Bigla ko naisip ang sarili ko kung nagkataong natuluyan akong mamatay sa bangungot, nasa loob ng isang puting ataul, ang pangit ng kamatayan ko kung nagkataon. Magdadatingan sa aking burol ang mga kaibigan, kamag-anak at mga kasama. Pati na din mga kaaway at naging kaaway ko, dadating din, kukumpirmahin kung ako nga iyong pinaglalamayan, saka makakahinga ng maluwag – “Hay salamat! Nawala na rin ang sakit sa ulo na yan!”

O kaya pagkukwentuhan ang buhay ko ng mga nakakakilala sa akin:

“Yang loko na yan? Mabait yan! Sayang nga maagang namatay.”

“Talaga ba? E ano bang ikinamatay?

“Binangungot.”

-2:07 a.m-

8/21/13

Salamisim sa Madaling-araw

Hindi umubra ang nakakapasong init ng araw ng alas-tres ng hapon para patigilin ang nagkakantyawang grupo ng  mga binatang tambay na nagpupustahan sa larong bilyar sa labas ng aking bahay.

At  kahit pambihira ang hapong ito dahil binisita ako ng kapatid kong si kuya Paul sa aking lungga, hindi namin nagawang makapag-usap ng maayos dahil sa alingawngaw ng ingay sa labas. Wala din naman akong masabi dahil sa pagkapahiya. Paano ba naman ngayon lang ako nadalaw ng kapatid ko ay wala man lang akong maalok na kung anumang makakain o inumin man lang sa kanya at sa kasama nyang pamangkin ko na si Riza. Hindi naman na ako mapapautang ng kahit isang supot ng tinapay o kahit isang ice tubig ni Aleng Mameng. Paano mas mahaba pa sa Edsa ang listahan ng utang ko sa kanya dahil may isang taon na akong hindi makahanap ng maigi-iging kabuhayan.

Simula kasi nang tumuntong ako sa edad na 30 ay wala nang gustong tumanggap sa akin sa trabaho kahit man lang sana service crew sa isang fast food chain. Ang tinitingnan palagi ay ang edad at pustura ng aplikante. Malas lang dahil parehong wala sa akin.

Nagkasya nalang kame sa panunuod sa 14 inches kong telebisyon, na tanging kasangkapang dekuryente sa aking palasyo bukod sa isang lumang orasan sa dingding at  isang lamesita sa pagitan naming magkapatid. Iyon nga lamang, parang despalenghado ang dubbing ng pinanunuod naming teledrama sa hapon dahil mas nagingibabaw ang boses ng mga tambay sa labas – nagsasampalan ang mga babaeng karakter sa eksena pero nagtatawanang kalalakihan ang naririnig naming ingay.

Dahil nga dito, mukhang sinusumpong na sa inip at init ang pamangkin kong si Riza na kasama ni kuya Paul . Wala pang anim na buwan si Riza noong huli ko siyang nakita. Iyon din ang huli naming pagkikita ni kuya. Ngayon ay pitong taon na ang bata. Parang kailan lang ang lahat. Hindi ko sila matingnan kahit  napakasaya ng loob kong makita ang kapatid ko at si Riza. Kung hindi sa telebisyon ang mata, ay dudungaw-dungaw ako sa bintana para tingnan ang masasayang mukha ng mga nagbibilyar na kabataan sa tapat. Hindi rin naman ako kinakausap ni kuya. Alam niyang may ego din ako sa katawan kaya pinapakiramdaman nya ako. Tinatantya. Hindi siya nagkusang bumili o magpabili ng anumang pwedeng pagsaluhan sa labas. Alam niyang hindi ko yun magugustuhan.

Inaasikaso na lamang nya si Riza na ngayon ay nagngangangawa na sa sahig na nakatingin kay kuya. Mabilis ang pagtulo ng kanyang luha, tuluy-tuloy ang pagdaloy sa kanyang pisngi. Nagulo na ang kanyang naka-pony tail na ayos ng buhok. Namantsahan na din ng marumi sementadong sahig ang kulay kahel nyang short at ang lila nyang spaghetti shirt.  Sa una ay hindi ko marinig ang dahilan ng kanyang pag-iyak. Tahimik kameng nakasalampak sa pagkakaupo sa sahig dahil wala din akong upuan. Nabenta na ang madami sa mga kagamitan ko sa bahay dahil sa sakit ko sa baga. Hindi ito alam ng kahit isa sa mga kapatid at kamag-anak kahit si kuya Paul.

Mula nang nagsarili ako sa buhay nang mag-asawa at kalaunan ay hiwalayan ng kinakasama, nang mag-trabaho sa Italy at doon naghanap ng ibang makakatuwang sa paglilibang, ay bihira na ako dumalaw sa mga kamag-anak. Para akong naging ermitanyo. Kahit sa looban na ito ng Tanyong ay walang nakakakilala sa akin.

Umusal ng tanong si Riza. Naging malinaw ito sa aking pandinig sa kabila ng naghaharing ingay.

 “Tatay may tunay ba akong magulang? Sino sila tatay?”

“Anak ilang ulit mo na tinanong yan. Huwag mo na kasi isipin yan para hindi ka na malungkot. Kame na ang magulang mo. Hindi ko kilala ang tunay mong magulang.” Pinahid ng kamay ni kuya ang luha ni Riza. Kinabig nya ito palapit sa kanya para yakapin.

 Patuloy sa pagluha si Riza pero nawala na ang palahaw at naiwan  na lamang ang paminsan-minsang paghikbi.

Napalingon ako sa bata. Kinuha ko si Riza mula kay kuya na yapos-yapos ito.

“Halika Riza.” Hawak-hawak ko ang kanyang balikat habang papalapit sa akin. “Kilala mo ba ako? Ako si tito Bert. Ako ang nag-aalaga sayo dati. Tanda mo ba?” Nanginginig ang boses  ko habang sinasambit ko ito na nakayuko kay Riza na kinandong ko at niyayakap ng mahigpit sa aking bisig.

Pinagmamasdan kong maigi ang malamlam, bilugan at malalim nyang mata. Pamilyar ang mata na iyon, manang-mana sa kanyang ina pati ang maumbok na pisngi at malapad na balikat. Pero hinding-hindi nakuha sa nanay nya ang matangos nyang ilong. Malusog din ang kanyang pangangatawan, sa isip ko para siyang si Dora – ang batang gala. Gusto kong mangiti para malibang si Riza.  

Pinagmasdan akong maigi ng bata. Wala na ang mga hikbi. Tahimik na tahimik, parang nahihiya. Nangingilala, nag-uusisa, naghahagilap ng kung anumang pamilyar na ala-ala kasama siya mula sa salamin ng aking kaluluwa. Nang biglang natigilan si Riza. Nanginig ang kanyang katawan at pumalahaw muli, mas malakas kaysa kaninang pagngawa. May kung anong nahalukay na memorya sa nangungusap kong mga mata.

Bigla-bigla napabangon ako mula sa pagkakahimlay sa aking banig na nasa sahig. Napatingin ako sa orasang nakasabit sa dingding, alas-2 ng madaling araw. Wala na ang ingay ng mga tambay sa bilyaran. Niligid ng aking paningin ang kabuuan ng aking lungga. Naghahanap. Tinitiyak kung may bakas ang pagdalaw ang aking kapatid. Pero wala. Hindi totoo ang lahat. Napaupo ako at sumandal sa sementong dingding saka sinapo ang mukha. Umiiyak na inuusal ang matamis na pangalan ng karugtong kong nawala at pinabayaan.

 

 

 

 

Tatlong Kabanata sa Buhay-Eskwela ni Raffy Esguerra

I

Siya, si Raffy Esguerra, ay mula pa nung bata ay tinuruan na ng mga magulang na pahalagahan ang edukasyon. Sabi nga ng tatay nito na si Mang Ador na isang mason sa konstruksyon: ito lamang daw ang pupwedeng  maipamana nilang mag-asawa sa lima nilang anak.

Kaya naman nagsisikap si Raffy na makapasok sa eskwela araw-araw. Kahit pa anim na taon sa elementarya ay limang piso lang ang baon at saktong sopas lang ang mabibili para malamnan ang tiyan. Kapag may mga bayarin, ay maisasakripisyo ang pambili nya ng sopas para ipunin at ipambayad sa mga gastusin kaysa manghingi pa sa mga magulang.

Nasanay na silang magkakapatid sa pagresiklo ng mga lumang kwaderno para gamitin muli. Hindi nga mapagsisinungalingang resiklo lang ang kanilang mga kwaderno dahil magkakaiba ang kulay at desinyo ng mga papel. Pero hindi na mahalaga iyon para kay Raffy, Ang mahalaga ay makapasok sa eskwela, matuto at magamit ang edukasyon para mabago ang mahirap nilang buhay.

Ngayon ay nasa sekundarya na si Raffy sa Mataas na paaralang Elitista pero ang grado lang nya ang nagbago. Ganun pa rin ang kanyang baon sa pagpasok. Ang uniporme ay nilumang damit na bigay ng kapitbahay na nanay ng kababatang si Cesar. Kulay puti ang pang-itaas na polo at kulay khaki ang pantalon.

Sa recess, pinapangarap ng kanyang dila na makatikim naman ng ibang pagkain bukod sa lagi nang tig- limang pisong cheeppy at Richie sa kantina. Natatakam sya habang nakatingin sa kaklaseng si Vincent habang nagmimeryenda ng baon nyang chocolate cake na may sprinkled peanuts sa ibabaw.

 Siya lamang ang nagbabaon nito sa klase. Kapag wala namang pera ay tumatambay sya sa guardhouse para makipagkwentuhan sa guwardiyang sina Mang Bernie at  Mang Sator, para lang hindi obvious na sya lang ang walang kinakain sa oras ng recess.

Awang-awa sya sa sarili pero ang motibasyon na makatapos sa pag-aaral ang nagpapalakas ng kanyang loob.

Isang araw, nagbago ang tagpo sa recess nang ibenta ni Vincent ang baon nyang chocolate cake kay Raffy.

-Raffy sawa na ako dito sa baon ko. Ibibenta ko sana sayo ng limang piso.

-Hahh e nakakahiya naman alam ko hindi lang limang piso ang halaga nyan tol.

-Hindi sige limang piso nalang ito. Kulang lang kasi ang pera ko pambili ng monay-palaman-ice cream  kaya pinabayaran ko sayo.

 Tuwang-tuwa si Raffy. Hindi makapaniwala na sa wakas ay makakapagmeryenda na sya ng pinapangarap na pagkain. Hanggang dumating ang mga sigang kaklaseng sina Dexter at Roman.

-Hoy Raffy bakit mo kinakain yang baon ni Vincent? Ninakaw mo no? – sabi ni Roman

Nag-iisip syang itanggi na kay Vincent galing ang pagkain pero mapaghahalataan lamang syang nagsisinungaling.

-Hindi ko ito ninakaw binili ko ke Vincent.

Tyempong wala si Vincent para magpatunay na hindi nya ninakaw ang pagkain. Naroon sya sa  kantina  para bumili ng monay-palaman-icecream.

-Hindi, ninakaw mo yan. Magnanakaw ka!, sabad ni Dexter.

Nagpanting ang tenga  ni Raffy. Nagdilim ang kanyang paningin. Hindi isang beses na pinagsusuntok nya ang mukha ni Dexter habang kinuwelyuhan ng isang kamay para hindi makawala. Basag ang ilong ni Dexter. Hindi nakakilos sa pagkabigla si Roman. Nanlilisik ang mata sa galit ang batang si Raffy.

Nahimasmasan nalang sya nang nasa loob na sila ng principal’s office. Napansin nyang naroon na ang kanyang inang si Aleng Berta, ang advicer na si Ma’am Javier at kaklaseng si Roman. Si Dexter ay hinatid na ng nanay nito sa East Avenue Hospital para ipagamot.

Mas nakaagaw sa atensyon ni Raffy ang makapal na pulang lipstick ng principal na si Ma’am Sanchez, kaysa sa kung ano ang sinasabi nito:

-Iho, what you did is a big disgrace to this school. Hindi ito mapapalampas basta-basta. Misis ano bang itinuro nyong kagandahang asal dito sa anak nyo? Masyadong hurumintado! Alam nyo bang nabali ang ilong ng kaklase nya? Aba! How barbaric!

– Ma’am pagpasenysahan nyo na po ang anak ko. Gagawan nalang namin ng paraan na mabayaran ang pagpapagamot nung batang nasaktan ni Raffy.

-Aba’y dapat lang misis. Obligasyon nyo yun. Pero itong ginawa ng anak nyo ay expulsion from school ang katumbas nito. I’m sorry Raffy but you have to leave this school at mag-umpisa nang maghanap ng bagong mapapasukang eskwela. Kung simpleng parusa lang ang ipataw ko ay baka pamarisan ng iba.

Parang kasing dali lang ng kung paano binigkas ng principal ang kahulugan ng salitang iyon kay Raffy. Pagkagabi sa bahay ng pamilya Esguerra, mata lang ni Raffy ang walang latay sa inabot nyang pagdidisiplina sa amang si Mang Ador. Nangutang naman sa five-six si aleng Berta para may ipangbayad sa ospital sa nabaling ilong ang kaklaseng si Dexter.

Huminto ng dalawang taon sa pag-aaral si Raffy matapos noon. Pansamantala ay nagtrabahong kargador sa palengke sa Manggahan para makaipon at nang may maipambili ng gamit sa eskwela at pambaon sa araw-araw  sa susunod na pasukan.

II

Kinse anyos na ngayon si Raffy. Napagiiwanan na nga siya ng mga kababata na noo’y isang taon nalang at magtatapos na sa hayskul. Pero ano ba naman ang edad? Katwiran nya bale wala ang edad basta pursigidong makapagtapos sa eskwela.

Alam nyang wala syang kinabukasan sa pagkakargador sa palengke ng Manggahan kaya plano talaga nyang makabalik uli sa pag-aaral. Katwiran nya: kahit man lang makatapos ng hayskul ayos na. Paano ba naman ultimo  dyanitor o security guard, hinihingi nang requirement ay atleast high school graduate. Kaya kung hindi nakapag-aral, mas mailap sa tulad nya ang magandang trabaho.

Sa Mataas na Paaralang Represibo sya sumadya para tanungin kung pwede sya mag-enroll. Sa una ay alangan ang titser na tumanggap sa kard nya sa Mataas na Paaralan ng Elitista na nakastapled sa kard  nung elementarya nang makita ang  red remark sa unahan: Expelled.

-Bakit ka expelled sa dati mong school iho?

-e ma’am nakipag-away po ako sa kaklase ko. Pero ma’am pinagsisisihan ko na po yun. Pangako  hindi ko na uulitin pa.

Nakayuko lamang si Raffy habang nagsasalita. Nangingilid ang kanyang luha. Kung gaano katigas at kaangas ang asta nila sa palengke ay syang lambot ng boses nya ngayon habang nakikipag-usap sa titser.  

-Maipapangako mo ba na hindi magiging pasaway dito sa school?

-Opo ma’am magpapakabait na po ako.

At nakita naman ng gurong si Ma’am Cruz, na kalaunan ay naging tagapayo pa nila Raffy, ang pagiging sinsero sa pag-aaral ng estudyante.  Heto’t magdadalawang taon na nga ito sa pag-aaral. Isang linggo na lang ay matatapos na ang taong-pampanuruan. Tapos na ang mga periodical tests, naipasa nang lahat ng mga projects at ibinabalik ng mga estudyante ang mga pinahiram sa kanilang mga libro.

Tapos na ang mga leksyon ni Ma’am Cruz, alas-7 palang ng umaga, kaya magkukwento na lamang sya sa klase ng mga kasaysayan ng love story nilang mag-asawa, mga propesyon ng mga anak nya, saan sila magbabakasyon ngayong taon at kung anu-ano pang istorya na magiging interesante sa mga estudyante.

Sa haba ng kwento ni Ma’am Cruz ay dali-dali syang bumalik sa cubicle nya sa Faculty Room ng Filipino Department para kumain ng mainit na goto na pinakisuyong bilhin sa labas ng estudyanteng nakasalubong pabalik ng Faculty Room. Susunud-sunod sa kanya ang mga estudyanteng sina Raffy at Erik na buhat-buhat ng patpating braso ang tig-apat na dangkal na mga patung-patong na libro. Halos matakpan na ang mga mukha nila sa pagbubuhat. Pupungas-pungas silang dumating sa kwarto.

-Salamat Raffy at Erik! Pakilapag nalang sa gilid ng table ko.

-Yes Ma’am.

-Ah may isa pa pala akong ipapakisuyo mga iho. Pwede nyo ba ako kunan ng kutsara sa canteen para makain ko itong lugaw na almusal ko?Huwag kayong babalik ditto ng walang kutsarang dala ha.

Sa kantina, palibhasa’y patapos na ang klase ay tantyado na ng mga nangangasiwa at nagbibenta na sa ganitong mga araw na patapos na ang klase ay kakaunti nalang ang bumibiling estudyante at marami na ang lumiliban para magbakasyon.

Dumating sila Raffy na naka-lock pa ang kantina. Ang sabi ni ate Tess na nagbibenta ng samalamig ay bandang alas-10 pa daw ito magbubukas. Ang nakabukas palang ay ang stall na nagbibenta ng softdrinks  nina Ate Fe at ang bahagyang nakasiwang na school supplies store ni Ma’am Espiritu.

Bumalik sila sa Faculty Room ni Ma’am Cruz. Sinabi ritong sarado pa ang kantina kaya wala pang kutsara na mahihiram. Pero sa gutom at pagkayamot ng guro ay pasigaw na sinagot ang dalawang estudyante ng:

-Gumawa kayo ng paraan! Hindi pupwedeng wala! Huwag kayong magpapakita sa akin nang walang dalang kutsara. Maliwanag?!

Kandaripas sa paglabas ang dalawang binatilyo. Bumalik sa kantina, nagbakasakaling bukas na. Nang makitang sarado pa, nagtanong kina ate Tess kung mayroon silang pwedeng ipahiram na kutsara, pero wala. Papasok na sana sila sa klase nang matanaw na naroon na at nagtuturo ang Science teacher nilang si sir Roque. Pero naalala nila si Ma’am Cruz. Magagalit yun kung hindi pa rin sila bumalik na may dalang kutsara. Hindi Pwedeng pag-antayin pa nila ng matagal.

-Sa mga kaklase natin baka may pwede tayong hiraman, sabad ni Erik.

Tyenempuhan nilang lumabas si sir Roque na pinatawag sa Principal’s office saka sila pumasok sa klase para magtanong kung sino ang pwedeng magpahiram ng kutsara para magamit ni Ma’am Cruz.

Pero malas! Dahil patapos na nga ang klase ay hindi na rin nagdala ng baong kanin ang kanyang mga kaklaseng kung ordinaryong araw naman ay mayroon. Mas lalo silang nag-alala kung paano nila babalikan si Ma’am Cruz para sabihang wala silang kutsarang nahiraman.

Desperado. Bumalik sila sa kantina.

– Ang sabi ni Ma’am Cruz ay gawan natin ng paraan. Dahil walang kutsara gagawa tayo ng paraan. Tutal lugaw naman ang pagkain nya ay magagawan natin ng paraan. Iyon nga lamang dapat gawan nya rin ng paraan paano nya makakain ng mahusay ang pagkain nya. Kumuha tayo ng straw kay ate Tess, sabi ni Raffy.

Sa Faculty Room, hindi na maipinta sa gutom ang mukha ni Ma’am Cruz. Wala pa sa kwarto ang mga close nyang co-teachers. Naroon lang si Mrs. Ricaforte pero yun pa ang pinakaiinisan nyang kapwa guro. Minsan kasi silang nagkagalit at nagkasagutan sa loob ng eskwelahan dahil sa kontrobersya sa pagpili ng panalo sa pinaka-malinis at magarbong silid-aralan ng mga advisory class na pareho nilang hawak.

-Ma’am wala po talagang kutsara kaming nahiraman. Pero ma’am kung okay sa inyo nakaisip kame ng paraan na pwede nyong gamitin para makain nyo pa rin po ang almusal nyo. Mayroon po kame ditong straw.

Nanlaki ang mata ni Ma’am Cruz. Naglabasan ang mga ugat sa noo. Lalong nagpatikom sa nanggagalit nyang kamao ang ipit na hagikhik ni Ma’am Ricaforte sa likuran. Hinampas ng malakas ni Ma’am Cruz ang lamesa. Nagtalsikan ang mga natabig na librong nakapatong sa ibabaw nito. Nabasag ang flower vase. Natapon sa sahig ang lamang tubig. Napatayong parang wala sa sarili ang guro. Dinuduro at dinudutdot ang sentido ng estudyanteng si Raffy:

-Mga dayukdok kayo. Pinagluloko nyo ba ako mga kutang-lupa kayo? Ikaw Raffy bobo ka ba? Aanhin ko ang straw? Kung bakit ba ako pumayag na makapasok ka pa dito sa eskwelahan? e wala na nga palang pag-asa ang isang basagolerong tulad mo.

Nagulat sa narinig, dinampot ni Raffy ang maliit na radyo sa gilid at saka hinampas sa ulo ang kaharap na titser.

-tang-ina…Putang-ina nyo ma’am!!!

Nanginginig ang labi, nanlilisik ang mata ni Raffy kasabay ng walang patid na pag-agos ng luha sa kanyang pisngi.

 Tulad ng dati nawala sa sarili. Tulala nyang nakikita ang pagdatingan ng kung sinong mga tao. Hinayaan ang pagkaladkad sa kanya papuntang istasyon ng pulis ng guwardiyang si Mang Bernie.Isinakay sya sa multi-cab na dilaw ng eskwelahan. Nakita pa nyang binuhat ng may tatlong dyanitor ang walang malay at duguang si Ma’am Cruz.

Sa loob ng bilangguan sya natulog nung gabing iyon. Sa loob nya’y mabuti na iyon kasya sa labas na tiyak gulpi sarado muli ang aabutin nyang parusa sa tatay nyang si Mang Ador. Kinabukasan ay pinalaya sya dahil hindi nagtuloy ng reklamo ang gurong si Ma’am Cruz. Aminado din kasi sya sa kanyang pagkakamali at mga masasakit na nabitawang salita na nakapagpagalit sa batang si Raffy.

Gayunpaman, ibinaba na ang pasya ng mga panginoon sa magiging kapalaran ni Raffy. Nagdesisyon ang mga guro at prinsipal ng eskwelahan na huwag na syang papasukin. Ang buong DepEd Quezon City Division naman ay nagdesisyon nang huwag payagang maka-enroll si Raffy sa kahit anong eskwelahan sa lungsod. Sa ganun ay nakagawa ng kasaysayan ang batang si Raffy- ang estudyanteng blacklisted sa lahat ng eskwelahan sa Quezon City.

 

III

Alas-4 palang ng umaga, dudungaw-dungaw na sa bintana si Aleng Berta. Umaasang matanawan ang pag-uwi ng panganay na anak na lalakeng si Raffy. Mula sa araw na iyon ay  may anim na buwan na ring hindi umuuwi ang anak matapos ang pangyayari sa eskwelahan. Hindi nya maalala kung ilang beses na paghingi ng tawad at paninikluhod ang ginawa nya sa pamilya ni Ma’am Cruz para mapatawad ang anak sa nagawa nito sa guro. At mukhang may inani ang kanyang ginawa. Nagsimba pa siya sa Quiapo nang marinig na hindi na magtutuloy ng demanda si Ma’am Cruz sa kanyang anak na si Raffy. Mas mainam pang hindi nalang magtuloy ng pag-aaral ang anak kaysa magtuloy sa eskwela ngunit patuloy namang mamatahin dahil sa mga nakakabit nang records niya sa eskwela.

 

Matapos nito’y hindi din miminsan na makakarinig sya ng mga bulung-bulungan sa mga kapitbahay at nasasalubong sa kalsada na nakakaalam sa nangyaring gulong kinasangkutan ng anak sa eskwelahan; na nagpapamukha sa kanyang wala syang kwentang ina dahil hindi nya naturuan ng disiplina ang anak. Ilang ulit na bang ipinamukha sa kanya ng iba na wala siyang kwentang ina? Dahil kahit ang pinakanirirespetong guro ay nagawang saktan ng anak na katumbas agad sa mapanghusga nilang pagtingin na hindi ito nakapagtataka sa isang siguro ay marahas at bayolenteng pamilya.

Si Raffy, mula nang matigil sa eskwela at tuluyan nang lumayas sa bahay ay nagpalipat-lipat na ng matutuluyan at pinagkukunan ng kabuhayan. Minsan sa trak ng gulay sa palengke natutulog matapos ang pagkakargador, minsan sa dyip ng tatay ng kaklase nya noon matapos nyang magback-rider sa buong maghapon, o kung minsan sa bangketa matapos magbarker boy sa terminal ng  Jordan plains.

Sa ganitong yugto ng buhay natutunan nyang wala siyang aasahan kundi ang kanyang sarili. Ang kailangan sa araw-araw aniya ay diskarte at lakas ng loob. Gusto niyang magpakita sa pamilya at umuwi ng bahay pero ano pa mang mukhang ipapakita nya sa kanila? Para sa kanya hindi lamang nya binigo ang mga magulang sa pag-aaral nya kundi sinira nya din ang pangalan ng kanyang mga magulang.

Iisa lamang ang iniisip ni Raffy bago sya umuwi ng bahay. Uuwi lamang sya kung may baon na siyang diploma. Naaalala nyang lagi ang pangaral ng tatay na kailangan nilang pahalagahan ang edukasyon kaya magsikap sa pag-aaral. TIyak nyang mawawala ang lahat ng sama ng loob ng mga magulang kung malaman nilang nakapagtapos pa rin sya ng hayskul sa kabila ng mga kabiguan.  

Kaya nang makaipon ng limang libo mula sa anim na buwang paglalagalag, muling sumadya si Raffy sa paaralan. Alam nyang blacklisted sya sa buong lungsod Quezon nang sabihan sya ng dating kaklaseng nakasakay sa dyip na sya ang backrider. Nakabalik din naman sya sa dating eskwelahan para kunin ang records nya kaya nakumpirma nyang tama ang balitang nakagawa sya ng kasaysayan. Sa Colonial High School  sa Kalookan sya sumadya para mag-inquire.

-Ma’am pwede po ba akong mag-aral dito?

-Nasaan ang mga records mo?

Kinabahan si Raffy. Nag-alalang baka maka-apekto sa pagtanggap sa kanya ang tila isang pilat na bahagi na ng kanyang karera bilang estudyante- ang pagiging kick-out student.

-Tatanggapin ka namin dito pero babantayan ka namin ng husto dahil sa bad records mo sa mga nauna mong pinasukang eskwelahan.Kapag nakagawa ka ng isang kalokohan ay papaalisin ka namin agad. Naintindihan mo iho?

Nakahinga sya ng maluwag. Maipagpapatuloy nya na rin ang pag-aaral.

Kaya sa dedikasyon nyang makatapos, mas sinipagan nya ang pagkayod para kumita ng perang pangtustos sa gastusin sa eskwela. Sa umaga ay estudyante, sa gabi ay nagbibenta ng balut o kaya naman ay backrider sa mga pampasaherong dyip.

Kailangang nyang makaipon ng isang daang piso sa isang araw para makapasok: P70 para sa pamasahe balikan mula Fairview papuntang 7th Avenue sa Kalookan, P30 ang pagkakasyahin para sa kanyang almusal, meryenda at tanghalian.

Sa klase, kung dati ay nasa gitnang sections si Raffy, (hindi sa cream sections pero hindi din sa mga lower sections) ngayon ay isinaksak sya sa mga pinakamahinang klase sa paaralan. Para silang mga sardinas, sa bilang na 68 mag-aaral, na pinagkakasya sa isang masikip, mainit at puno ng vandalism na silid-aralan.

Inumpisahan ni Raffy ang mga unang buwan ng pasukan sa pagiging bibong estudyante palibhasa ay aral sa praktikal na buhay; pala-recite, pasado sa mga quizzes, hindi lumiliban at magalang sa mga guro. 

Pero sa kalagitnaan ng semestre ay kakakitaan si Raffy ng pananamlay.

-Walang hiya naman tol, paano tayo gaganahan mag-aral kung laging wala ang mga guro natin? Nasa lowest section na nga tayo, kulang pa ang atensyon ng mga guro na binibigay sa atin. Ang mga mahuhusay na guro ay pinagtuturo sa mga dati nang matatalinong mga estudyante sa higher sections. Kulang ang mga librong pinapahiram sa atin. Sira-sira at kulang ang mga upuan samantalang kumpleto sa kagamitan ang mga estudyante sa II-Diamond.

Hindi mababanaagan ng pagtataka ang mukha ng kaklaseng si Raymond.

-Ano pang ipinoprotesta mo pre? Sabi naman sayo magbilyar nalang tayo e.

Pero parang hangin na walang narinig si Raffy. Nagtuloy lamang ito sa kanyang litanya.

-Para tayong nasa sistemang Caste. Ang mga guro at principal ang pinakamataas at batas sa paaralan, kasunod ang mga matatalinong mag-aaral tapos sa pinakababa tayong mga lower sections ang mga untouchables o pinakamarumi at walang pag-asang mga tao sa paaralan. Narinig mo ba ang sabi sa atin nung student teacher sa Araling Panlipunan ni Ma’am Reyes? Lagi tayong sini-sino at pinapangaralan- mag-aral tayo ng mabuti, huwag daw magsayang ng buhay. E loko sya, sino ba sya para payuhan tayo? Ka-year-level lang din natin sya ah! Nasa higher section nga lang. Kapareho na nya magsalita ang mga guro nating lagi tayong pinapahiya na kesyo tamad daw tayo at bulakbol sa pag-aaral.

-e kung gusto mo upakan natin yun sa labasan mamaya?!

Natatawang iniwanan na lamang ni Raffy ang kanyang kausap. Pero sa loob nya ay nabuo ang isang balak. Naalala nya ang pagpapasipa sa kanya ng una nyang eskwelahan dahil sa pagbali sa ilong ng kamag-aral, naalala nya ang duguang ulo ni Ma’am Cruz na hinampas nya ng radyo at ang kanilang kalagayan sa kasalukuyang paaralan. Nabuo sa isip nyang tila may isang kaayusang binuo para magkaroon ng hatian, kakulangan ng pagkatuto ng marami habang mas mahuhusay ang iilan, may mga awtoridad na hindi basta pwedeng sagutin at pangatwiranan.

Napagtanto niyang wala itong pinag-iba sa karanasan nya sa paghahanapbuhay sa labas ng paaralan: sa pagkakargador nya sa palengke, backrider at barker sa mga dyip at pagbibenta ng balut hanggang madaling araw.

Bumalik sa silid-aralan si Raffy na may inuusal na mga salitang magbabago sa kanyang motibasyon sa pag-aaral…

-Walang hiya! Ngayon ko lang nakita! Kailangan atang mag-aral ang mga nagtuturo. Kailangang maunang magkaroon ng edukasyon ang mismong nangangaral ng edukasyon. Sa pagkakataong ito ay kailangan ko nang kumibo. Hindi ko lang kasalanan kung bakit nakagawa ako ng mga mali sa pag-aaral. Diniin ako ng sirkumstansya para magawa ko ang mga yun.  Babaguhin ko ang sistema at hahanapin ang tunay na klase ng pag-aaral. Kung saan ang pagkatuto ay tunay at serbisyong itinuturing na karapatan. ###

 

Maikling Kwento ni Elmer Aresgado

 

 

 

Paniningil

Malamig ang ihip ng hangin isang gabi ng oktubre pero mas malamig ang nadaramang magkahalong kilabot, takot, galit, at paninisi sa loob m

Paniningil

o. Nanginginig ang buo mong katawan. Hindi mo maramdaman ang bawat hakbang ng iyong paa at ngatog ng tuhod dahil nasa kawalan ang iyong isipan habang paakyat ng pader papuntang bubungan ng isang bungalow’ng bahay ni nanay Dolor.

Wala kang ibang iniisip kung hindi si Yami. Si Yami na kani-kanina lang ay kasa-kasama pa ng inyong grupo wala pang apat na oras ang nakakaraan. Ngayon ay alas-10 na ng gabi pero parang napakalayo na ng ikinilos ng mga kamay ng orasan.

-tol alis lang muna ako. Kailangan kong maimiting ang sangay sa barrio Matictic, Paalam ni Yami.

-tol kailangan mo ba talagang imiting sila sa ganitong sitwasyong may kainitan?

-babalik din ako kaagad tol. Idaos ko lang ang pulong tapos mag-aasikaso ng paktura natin.

-o sige tol. Tantyahin mo ang area at magmatyag sa mga kilos.
Kaninang buong maghapon lang ay tatlong gunggong ang itinumba ng team kaya tiyak na makilos ang mga bopols sa
buong bayan para hanapin ang grupo. Sikat na naman kayo sa masa. Napasabay ka sa malakas na tawa ni Victor habang ninunuestra kung paano nya pinuruhan yung isa sa mga gunggong kanina sa target area. Masaya kayong lahat dahil walang nangyaring aberya sa assignment. Ngayong gabi sana ay pahinga nalang tapos maghihintay ng atas sa kailangang bulabugin sa bayan para madivert ang atensyon ng mga bopols at huwag isiping may malaking kaganapan ang pang-rehiyong komite sa taas.

Bukas ng umaga iniisip mo na sanang sumilay kay Lara, isa ring barkada, dahil dalawang linggo na rin kayong hindi nagkikita. Sa kabilang bayan lang naman siya paniyak mo kaya madali kayong magpapanagpo.

Si Victor at Jeremy ay papayagan mo din sanang makipamyesta sa barangay Sto. Rosario bukas ng hapon at nang makakain naman kayo ng masarap na karne ng aso pampainit sa malamig na sikmura. At kayo ni Yami ang magkasama na pupunta sa area nila Lara. Ikaw kay Lara, siya naman kay Sam.

Matatandaan mo bigla, simula pa bata ay magkasama na kayo ni Yami. Magkaklase kayo sa isang rehabilitation center ng institusyong itinayo para sa mga anak ng mga barkada na namatay o nakulong o di kaya nabaldado sa maraming dahilan ng paggampan sa gawain. Madali mong nakasundo si Yami dahil parehong barkada ang mga magulang nyo. Magkatulad din kayo ni Yami na maagang namatayan ng ama. Kaya lang magkaiba ng kinamatayan at kung sino ang pumatay.

Ang tatay mo ay namatay sa engkwentro sa pagitan ng mga bopols at ng barkada ng tatay mo. Ang tatay naman ni Yami ay pinatay ng barkada dahil naging makapili. Pero ganun pa man, walang masamang tinapay si Yami sa barkada. Ang totoo ay napakalaki ng pagpapahalaga nito sa organisasyon.

Simula noon ay naging sanggang dikit na kayo ni Yami. Naputol lang ang pagsasama nyo nung nagpasya kang tunguhin ang ibang arena ng barkadahan. Doon sa lugar na mas matalik mong kaibigan ang bakal kaysa sa barkada, dahil ito ang depensa at opensa mo anumang pagkakataon.

Nagulat ka nalang isang araw, mahigit dalawang taon ka na noon sa CS nang makita mo uli si Yami. Doon na rin pala sya nadestino at nasa gawaing underground na rin pala sya ngayon. Mainit ang kamayan ninyo ng matalik mong kabarkadang matagal mong hindi nakita. Sa pagkakita sa kanya, ay ngayon mo na nga lang napansin na nagmature na pala kayo ngayon mula sa dating uhuging mga bata sa rehabilitation, ngayon ay mga barkada nang gumagampan ng isa sa pinakamahirap na responsibilidad sa organisasyon.

Team lider ka na noon sa Semi-Ligal sa buong bayan ng Candelaria, at dahil malapit kayo ni Yami ay ipinasok sya sa Team nyo bilang Political Officer ng Unit. Napuna mo kaagad sa isang linggo pa lang na anlaki ng naitutulong ni Yami para sa pagpapa-angat ng kamulatan ng mga barkadang lokal sa team nyo. Alam mo din kasing mas mahusay sa teorya si Yami kaysa sayo kaya ikinatutuwa mong nasa yunit nyo sya naipwesto.

Kinabibiliban mo rin ang kasipagan ng barkadang si Yami. Kahit anong oras basta gawain ay nakahanda itong suyurin ang kahit na pinaka-looban ng bayan para pulungin at pakilusin ang masa. Katulad ng kaninang nagpaalam sya na aalis sandali. Ang sabi ay pupulungin lang daw ang sangay sa barangay Matictic. Ang totoo ay hindi nga ang sangay ng barangay ang pupulungin nya kundi sangay lang sa isang baryo at kung tutuusin ay hindi na kailangan pang andun sya pero pumunta pa rin.

Hindi naman sa matigas ang ulo ni Yami kundi gustong-gusto nito ang makisalamuha sa masa at gumampan ng gawain. Alam mong ito ang motibasyon ni Yami kaya napapayag ka na rin sa paalam nyang umalis sandali. Napapayag ka kahit pa may parte sa isip mong hindi dapat pinalabas dahil mainit ang sitwasyon sa labas ngayong may tatlong gunggong kayong pinatumba.

Bandang alas-7 y kinse ng gabi may tatlong putok kayong narinig. Hindi kalayuan sa tinutuluyan nyo ang pinaggalingan. Nag-alerto kayo bigla. Nag-tiger jump si Jeremy papunta sa pack nya. Si Victor naman ay sumilip sa siwang ng nakasaradong bintana.

Lahat kayo ay nakiramdam.

Nakita ni Victor ang mga unipormadong mga bopols sa kabilang kalsada sa tapat ng pinupwestuhan ninyo. Biglang nanlake ang mata ni Victor sa takot na sumenyas sayo na may mga bopols sa labas. Humigpit ang kapit ni Jeremy sa kanyang laruan. Ikaw naman ay pinag-aralan ang gagawing aksyon.

Patay na! Mako-corner kami dito, walang pinto sa likod ng bahay.
Sumenyas ka sa dalawang kasama na huwag lumikha ng anumang ingay at maging kampante.

Dinig na dinig nyo ang utos ng isang opisyal ng mga bopols sa labas.

-Hanapin nyo. Tiyak nandito lang ang mga kasama nung tarantadong napuruhan natin.

Kinabahan ka nung marinig yun. Naalala mong bigla na hindi pa nakakauwi si Yami. Nangangamba kang baka may kung anong masamang mangyari kay Yami.

May kinse minuto ding hinalughog ng mga bopols ang mga kabahayan sa pagtawid sa kalsada na tapat ng inyong puwestuhan. Nilulukot mo pa ng husto ang iyong isipan sa kung anong prente ang pwede ninyong magamit sa oras na katukin ang mismong pintuan ng inyong kinalalagyan.

Alam mong mahusay ka sa ganoon. Ilang beses na bang nangyari na ikaw pa ang napagtanungan ng mga bopols kung may kilala ka bang Ka Tom nang hindi nila mapaghahalatang ikaw na pala ang hinahanap nila?

Minsan nga may dala ka pang laruan sa gilid mo nang masalubong ka ng isang platoon ng mga bopols sa feather road nang walang tanung-tanong ang mga bopols na pinadaan ka ng malaya. Sa bagay sa isip mo, paano naman nila ikaw mapaghihinalaang kasapi ng kabarkadahan e nakakaawa tingnan ang malaki at maugat mong mata na tila laging kakagaling lang sa pag-iyak. Medyo hukot pa ang likod na para bang walang kalakas-lakas ng loob na para bang puro hiya sa katawan ang meron.

Pero takang-taka ka dahil wala kang maisip na magandang prente ngayon sakaling kumatok ang mga bopols. Ginagambala ka sa kaligtasan ni Yami – na sa mga oras na iyon ay hindi pa nakakauwi.

Nakahinga ka nalang ng maluwag nang sumenyas si Victor na paalis na ang mga bopols. Ang pakiramdam mo ay parang bukal na tumining matapos malabusaw ng ibinagsak na tamburaw (pansalok ng tubig).

Tahimik ang lahat. Walang imikan habang matamang nakaupong nakalapat ang puwet sa sementong sahig. Nakikiramdam pa rin nang biglang may kumatok sa pintuan. Malakas na katok sunud-sunod sumabay sa malakas na kabog ng dibdib ng tatlong nasa loob ng bahay.

Ikaw ang tumayo para pagbuksan ang pinto. Pilit kinampante ang sarili at pilit hinalukay sa bawat kulubot ng utak kong anong magandang prente.

Pagbukas na pagbukas ng pinto nangusap ang halos aatakihin sa pusong matandang nakasalakot na si Tandang Domeng- isang myembro ng sangay sa Matictic.

-Ka Tom si Ka Yami pinatay ng mga kaaway!

-Ano po?! Pumasok kayo sa loob Tatay Domeng.

-Nasundan kami papunta dito. Mukhang may nag-tip sa kaaway. Pinasama ako ni Yami dahil may dala kaming pagkain nang biglang hinabol kami. Target pala si Yami. Naghiwalay kami ng direksyon. Mas kabisado ko itong lugar kaya nakakubli ako kaagad dyan sa bahay ng pinsan ko dalawang kanto mula dito. Tatlong beses sya binaril sa dibdib dyan sa kabilang kanto sa tapat ng lugar na ito pagtawid ng kalsada.

Parang binuhusan kayo ng malamig na tubig sa masamang balita. Kaagad kayong umalis sa lugar at pinauwi na ang nakikinig sa nerbiyos na si Tandang Domeng.

Hindi ka makapaniwala sa balita. Wala ka sa iyong sarili. Hindi mo namalayan ang paghinto ng pinarang tricycle ni Victor na magdadala sa inyo sa isang baseng bubong sa Dinahican. Hindi mo na nga din namalayan ang pagdating at paghinto ng tricycle sa bababaang lugar.

Saka ka na lamang natauhan nang mapaso ang dila ng mainit at umuusok na kapeng tinimpla ni Nanay Dolor- ang may-ari ng bahay.

-makinig kayo Jeremy, Victor! Pumasok kayo ngayon din sa tropa. Magreport kayo kay Ka Manding ng nangyari. Babalik ako ng bayan para makibalita sa pinagdalhan ng bangkay ni Yami.
Mas lalong namula at nagsilitawan ang mga ugat sa mata mo. Ang kaibahan lang ay hindi mata ng isang nakakaawang nilalang ang mga matang iyon kundi mga mata ng isang mapaghiganti at naghuhurumintadong mandirigma.

Malamig ang ihip ng hangin ng oktubre pero mas malamig ang nadaramang magkahalong kilabot, takot, galit, at paninisi sa loob mo. Nanginginig ang buo mong katawan. Hindi mo maramdaman ang bawat hakbang ng iyong paa at ngatog ng tuhod dahil nasa kawalan ang iyong isipan habang paakyat ng pader papuntang bubungan ng isang bungalow’ng bahay na inyong pinag-atrasan.

-Patawad Yami sana hindi na kita pinayagang umalis. Sana buhay ka pa ngayon tol. Putang ina!!!!

Kinuha mo ang radio at kumonek kay ka Manding…

-Alpha magpapa-alam sana ako. Gigimik lang ako ngayong gabi.
Sabay baba ng radio at hithit ng sigarilyo.

Dali-dali ka ring nagpaalam kay nanay Dolor. Nagsindi ng mumurahing sigarilyong Mighty na malatalahib ang lasa para painitin ang katawan pangdepensa sa lamig ng gabi. Ikinasiya ng iyong lalamunan ang gumuhit na gasgas mula sa paghigop ng usok mula sa mumurahing sigarilyo. Ikinasiya mo dahil may ibang parte ng katawan ang nasaktan hindi na lamang ang kaisipan sa pagkamatay ng isang kaibigan, kabarkada, kababata.

-Putang ina nyo!!!!!!!! Putang ina nyo!!!!!!!!!!! Magbabayad kayo mga
bopols, mga gunggong, mga kaaway!!!!!!

Sa gitna nang madawag na bukirin ni nanay Dolor papuntang kalsada, sumanib sa ihip ng hangin ang iyong bulong patungong sigaw na pagsasambulat.

-Bago matapos ang gabing ito, may limang sagadsaring gunggong at bopols ang biglang huhusay sa pag-intindi ng kung ano ang mangyayari sa kanila. Sa gabing ito ay maniningil ang rebolusyunaryong kilusan ng pautang.###

Aurora Phenomenon: Ang gabi ng Paglisan ni Tatay

Aurora PhenomenonKung magkakaroon ako ng pagkakataong ibalik ang mga nagdaang araw, buwan at taon parang iyong tema sa pelikulang Somewhere in Time(1979); gusto kong balikan ang petsang Oktubre 8, 1998.

Tanda ko pa ang gabing iyon ng biyernes pasado alas-6 ng gabi na kami pinauwi ng titser naming si Ms. Vidal dahil ang grupo namin ang cleaners sa aming silid-aralan. Madilim na nang magsimula kameng maglakad pauwi ng Ibayo sa lugar namin kasabay ang mga kaibigan at kaklase kong si Noel at Ranjit.

Kakaiba ang langit nang gabing iyon. Parang may nagaganap na digmaan sa kalangitan. Sari-sari ang kulay; may bughaw, puti, indigo at pulang nagsasanib-sanib sa malawak na kalangitan at bumubuo ng isang malapad na pabilog na imahe. Ngayon ko na lamang nalaman na Aurora phenomenon ang tawag sa pangyayaring iyon. Pero anupaman ang tawag doon ay hindi ko makakalimutan ang gabing iyon.

Madalas pa rin ang aking pagtingala sa langit hanggang makarating ako sa pintuan ng bahay. Nadatnan ko sa loob sina Nanay at Tatay. Noon ay nag-iempake ng mga damit si tatay. Mukha namang hindi sya magtatagal sa malayo dahil isang itim na back pack lang ang kanyang dalahin pero ewan ko ba dito kay nanay; kahit kailan talaga mababaw ang luha. Nakamasid sya sa pag-iempake ni tatay ng mga gamit, patuloy ang pagbaba ng mga luha at pagpunas nito ng kanyang mga kamay. Nakamasid lamang sya at hindi tinutulungan si tatay hindi katulad ng madalas nyang pag-aasikaso dito.

Muntik ko nang isiping nag-away siguro ang dalawa at maghihiwalay na kung hindi nilapitan ni tatay si nanay at hinalikan sa noo sabay punas sa tumutulong luha.

Nagsimula nang mamula ang mga mata ni nanay at mamaga.

Hindi nila ako napansing nakauwi na. Nangingiti lamang akong pinagmamasdan sila.

“Huwag kang mag-alala mahal! Bibisitahin ko kayo tiyak tuwing may pagkakataon.”

“Siguraduhin mo lang kung hindi ay mag-aasawa ako ng iba.”

“Alam kong yan ang hinding-hindi mo magagawa. Maliban kung wala ka nang tiwala sa ating pinaniniwalaan.”

“Syempre hindi ko yun gagawin. Huwag kang mag-alala, aalagaan kong mabuti ang anak nating si Obet. Suportado naman kita sa desisyon mo pero nangangamba lang ako kung kaya kong palakihin si Obet nang mag-isa. Oh heto na pala sya!”

Napalingon silang sabay sa akin. Hinding-hindi ko makakalimutan ang ngiting iyon ni tatay.

“Malaki na at matalino ang anak ko parang kalian lang!”, sabay yakap at karga sa akin ni tatay. Labingdalawang taon na ako at patapos na sa elemetarya pero at may kabigatan ang timbang pero parang napakadali lang kay tatay na buhatin ako at isampa sa kanyang balikat.

“Obet, malaki ka na. Alagaan mo si nanay ha. Mag-aral ka ng mabuti at maging mabait. Aalis lang muna si tatay.”

“Saan kayo pupunta tay?”

“Magtatrabaho ako anak. Para sa atin at para sa lahat.”, sagot nya sa akin. “At Angela, wala man ako dito kasama nyo pero sabay nating palalakihin ang anak natin. Hindi ako mawawala sa inyo”

Palaisipan sa akin kung anong trabaho ni tatay na para sa amin at para sa lahat. Ilang beses ko ring itinanong kay nanay kung ano ang propesyon ni tatay. Minsan ang sabi nya ay abugado daw si tatay. Ipinagtatanggol nya ang mga mahihirap. Minsan naman ang sabi ni nanay ay titser daw si tatay, tinuturuan nya ang mga inaaaping magkaroon ng edukasyon at kaalaman para maintindihan nila ang kanilang kalagayan at baguhin iyon. Noong huli, sundalo naman daw sya. Sundalo ng mamamayang anakpawis.

Ewan ko ba! Hindi ko maintindihan si nanay. Basta ang paniwala ko, mabuting tao si tatay. Wala man sya madalas sa bahay pero tinitiyak nito na lagi syang makauwi sa mga importanteng okasyon tulad ng kaarawan ko at ni nanay, anibersaryo ng kanilang kasal at noong araw ng pagtatapos ko sa Elementarya. Sya pa nga ang nagsabit sa akin ng medalya at pinagsisigawan sa mga kapitbahay namin na Valedictorian daw ako na anak nya.Noong araw na iyon, pinilit nya akong magtabi kameng tatlo nila nanay sa pagtulog. Naiilang na ako noon dahil binata na ang tingin ko sa sarili.

Sa sumunod na lingo, dumating sa amin ang isang masamang balita. Biglang hinimatay si nanay sa pagkabigla. Si tiya Pura ang humahagulgol na nagkwento sa akin na masamang balita.

Sa isang morgue sa Siniloan, Laguna ko muling nakita si tatay. Yakap-yakap ako ng mahigpit ni nanay. Walang patid ang pagtulo ng kanyang luha at pagpalahaw. Wala nang buhay si tatay. Para syang si Hesus na may butas ang dalawang palad. Ayon sa nag-embalsamo sa kanyang katawan, ginawa na raw nila ang lahat ng magagawa para pagandahin ang ayos ng bangkay ni tatay. Lumiit sya sa dating laki dahil nabasag ang kanyang dalawang tadyang, basag ang bungo mula sa tama ng bala sa kanyang noo, at may ama rin ng baril ang kanyang mga paa.

Sa burol ni tatay, nakausap pa namin ang isang nagpakilalang kaibigan ni tatay. Ang sabi nya, matapang at modelo daw si tatay sa katatagan at husay. Noong gabi daw na mapatay siya, galing pa siya sa isang kumperensya ng mga magsasaka sa isyu ng hatian sa ani na palay. Inilalaban ng mga magsasaka na 70% ng ani ay dapat mapunta sa mga magsasaka at 30% lamang dapat sa hindi nagpakapagod na panginoong may lupa. Pero kabaligtaran nito ang gusto naman ng huli. Isa si tatay sa tumutulong sa mga magsasakang ito para hindi masunod ang pagiging gahaman ng may-ari ng lupa.

Sabi pa nya, sinundan daw ng mga kalalakihan si tatay. Tumuloy si tatay sa isang komunidad. Nang bandang alas-11 ng gabi ay kinubkob ng mga armadong kalalakihan ang komunidad. Kinumpiska nila ang lahat ng gamit pang-komunikasyon ng mga residente. Sa pinaka-gitna ng lugar na iyon ay ang bahay ng pamilyang tinutuluyan ni tatay.

“Nang tiyak nang kontrolado nila ang buong komunidad, sumigaw silang lumabas at sumuko na si Abner- ang tatay mo. Alam ni Abner na kapag lumaban sya ay madami ang madadamay kaya payapa syang lumabas ng pinto para sumuko. Pinaluhod sya ng mga armadong kalalakihan. Tinanong kung sya ba si Abner, at nang sinabi nang huli na sya nga- bigla syang binaril sa magkabilaang paa. Nagkaka-kandirit sa sakit si Abner. Masaya at nagtatawanan ang mga kalalakihang nakatingin sa kanya. Nang malaon ay napaluhod sya. Saka lumapit ang isang lalake at tinutukan sya ng baril sa ulo. Itinaas ni Abner ang kanyang dalawang kamay para protektahan ang kanyang ulo. Nang biglang pinaputukan sya ng baril. Tumagos sa dalawa nyang kamay ang bala papunta sa kanyang noo. Doon ay natiyak kong patay na sya. Pero hindi pa sila nakuntento. Pinagbabaril nila ng ilang ulit. Sabay-sabay ang limang tao na pinuntirya ang dibdib nya. Nakikita ko pa kung paano nagtalsikan ang mga dugo at gutay-gutay na lamang loob ni Abner. Nakikita ko pa kung paano nila winalang-hiya ang batas na umano’y pinagtatanggol nila.”

Hindi pa man natatapos ang kwento tungkol sa pagkamatay ni tatay ay hinimatay muli si nanay. Ako naman ay hindi na napigilan ang malakas na pagtangis. Noon ko lang nagawa ang ganoon kalakas na pagngawngaw.

Apat na araw lamang ang itinagal ng burol ni tatay. Katwiran ni nanay, ayaw nyang mapangibabawan ng imahe ni tatay sa loob ng kabaong ang buhay at masayang larawan nya sa aming ala-ala.

Kaya kung magkakaroon ako ng pagkakataong ibalik ang mga nagdaang araw, buwan at taon parang iyong pelikulang Somewhere in Time(1979); gusto kong balikan ang petsang Oktubre 8, 1998. Gusto kong yakapin si tatay sa kanyang paglisan at tanungin ang dahilan ng kanyang paglalakbay. Gusto kong maunawaan ang kanyang pinaniiniwalaan at ang dahilan kung bakit kailangang pagsilbihan ang mamamayan. Bakit nya pinili ang trabahong magkapantay ang panginabang ng sariling pamilya at ng lahat?

Tanda ko pa ang gabing iyon ng biyernes pasado alas-6 ng gabi na kami pinauwi ng titser naming si Ms. Vidal dahil ang grupo namin ang cleaners sa aming silid-aralan. Madilim na nang magsimula kameng maglakad pauwi ng Ibayo sa lugar namin kasabay ang mga kaibigan at kaklase kong si Noel at Ranjit.

Kakaiba ang langit nang gabing iyon. Parang may nagaganap na digmaan sa kalangitan. Sari-sari ang kulay; may bughaw, puti, indigo at pulang nagsasanib-sanib sa malawak na kalangitan at bumubuo ng isang malapad na pabilog na imahe. Ngayon ko na lamang nalaman na Aurora phenomenon ang tawag sa pangyayaring iyon. Pero anupaman ang tawag doon ay hindi ko makakalimutan ang gabing iyon.

Katulad ng gabing iyon na tila may digmaan sa kalangitan, may digmaan ding piniling harapin si tatay. Ilang panahon pa ay maiintindihan ko rin ang kanilang mga dahilan. ###

Kung Paano Naisapraktika ang Sistema ng Hating Kapatid

Mayroon akong tatlong pamangkin – si Rachelle (apat na taon gulang) ang panganay, si Melika (tatlong taon) at si Judith (isang taong gulang) ang bunso. Lahat sila ay babae na anak ng nakatatanda kong kapatid na si ate Michelle.

Kapansin-pansin ang pagkakaiba-iba sa ugali ng tatlo kong pamangkin. Bugnutin, madaldal at matatas magsalita ang panganay; masayahin, matakaw at bubulul-bulol ang pangalawa; habang tahimik, palangiti, at sakitin ang bunso.

Sa pagkain nakadepende ang gana ng panganay sa kung ano ang nakahain. Ayaw nya ng gulay at isda. Magana lamang sya kung prinitong manok ang uulamin. Mabuti iyong pangalawa at ang bunso dahil kahit anong putahe ay magana silang kumain.

Pero kung may pagkakasunduan ang tatlo sa pagkain, iyon na ang paghahanda ng chocolate wafer sa meryenda. Kung gusto mo ngang makita silang pare-parehong masasaya at tahimik, pakainin mo lang sila ng chocolate wafer at tiyak buo na ang araw nila.

Bibigyan sila ni ate Michelle ng tig-iisang supot ng wafer –pantay-pantay, hating-kapatid. Hindi maipinta sa saya ang mga mukha ng tatlong magkakapatid.

Pero tuso ang panganay, binilisan ang paghabhab sa wafer na kinakain. Nang maubos ay inuto ang bunso na mabagal pang kumain na hingin ang wafer at saka kinain.

Nang sumunod na araw, sumabay sa pagkapilya ang pangalawa. Pinagmasdan lang pala ang panganay sa ginawa nito noong nakaraang araw. Nilapitan nya ang bunso at solong inilayo. Pero mas tuso ang panganay, nakita nyang inaakay ng pangalawa ang bunso. Sa huli napagkasunduan ng dalawang matanda na paghatian ang wafer ng bunsong si Judith. Walang natira sa nagngangangalngal na bunso.

Lumipas ang ilang mga araw ay nagpatuloy ang ganoong sitwasyon. Dahil may kabagalan sa pagnguya ang bunso ay kinukuha ng dalawang nakatatandang kapatid ang kanyang meryenda.

Isang araw ng linggo, kumpleto ang pamilya. Naroon sa pambihirang araw na iyon ang ina’t ama ng magkakapatid. Sa oras na iyon ay magmimeryenda muli ng wafer ang tatlong mga paslit.

Makikitang tatawa-tawa ang dalawang nakatatandang magkakapatid. Matatanaw naman ang nangangambang kislap sa mga mata ng bunsong si Judith. Hindi pa man sya nakakapagsalita pero mababasang may pag-aalala syang mapaglamangan muli.

Pero kakaiba ang araw na iyon, isang hapon ng linggo. Nagsumikip sa tabi ng ina’t ama ang bunso. Lumapit din sina Rachelle at Melika. Handa nang paglalangan ang nakababatang kapatid.

Biglang isinilid ni Judith sa bulsa ang parte nyang wafer. Nagulat ang dalawa na noo’y nakapwesto na sa harap nya. Hawak ng magkabilang kamay ang wafer nilang meryenda. Nakatingin sa kanila ang bunso. Sabay hablot sa wafer ni Rachelle at ni Melika. Dinila-dilaan ng bunso ang mga wafer ng dalawa.

Nagulat ang dalawa, ilang sandali silang nakatigil na nakanganga na nauwi din sa pagtangis. Noong hapon na iyon, hindi isa kundi tatlo ang dahan-dahang nginuya ng bunsong si Judith. Mula noon ay hindi na rin inulit ng dalawang nakatatanda ang paglamangan ang bunsong kapatid.

Natuto na silang isabuhay ang sistema ng hating-kapatid!
###

Muling Pag-uwi ni Gerald (Ang akalang huli na ay hindi pa pala)

Makulimlim ang kalangitan. Nagbabadya ang pagbuhos ng ulan sa kahabaan ng kalyeng Dimasalang, isang hapon  habang nasa byahe sa dyip tungong Taft Avenue sa isang establisyementong  inuman sa San Marcelino Street.

Nakaset kameng magkita ngayong araw ni Ka Saro.May tatlong buwan na rin nang huli kameng magkita ng kalihim ng kolektib namin sa Maynila. Panghuli nung All Leaders Assembly (ALA) ng teritoryo para paghandaan ang magiging pagkilos ng kilusan para sa SONA (State of the Nation Address) ni pangulong Aquino sa kongreso.

Kami sa Youth Sector (Y.S) ang nakatask na mag-ayos ng mga props at mga placards na gagamitin sa mob kaya magdamagan ang madaming kabataang miyembro sa opisina.

Pero tulad ng dati nagpapaliwanag muna si Ka Saro kung bakit mahalagang pakitunguhan ng lahat ang mag-show of f

Kung paanong kinapanabikan natin ang pag-alis, mas masidhi ang pananabik natin sa pag-uwi.

orce ng mga progresibong grupo sa labas ng kongreso habang nagso-SONA ang pangulo sa harap ng mga elegante at todo-pusturang mga elite sa loob ng kamara.

“Kung bakit kailangang naroon ang ating presensya mga kasama sa SONA, ay dahil higit dalawang taon na ang administrasyon ni P.NOY pero wala pa rin siyang malinaw na programa para sa mamamayan. Tuluy-tuloy at hindi pa rin nasasagot ang mga kaso ng  paglabag sa karapatang pantao sa nakaraang administrasyon hanggang kasalukuyan. Ang totoo ay wala ngang Human Rights Agenda ang administrasyong ito. Sa usaping pang-ekonomiya, malinaw ang pagsunod ng rehimeng ito sa neo-liberal na polisiya at kundisyon ng dayuhan sa kanyang Philippine Development Plan (PDP) na Public-Private Partnership (PPP),Open-Market Policies, Tax Incentives at holidays, physical projects na nakasentro sa imprastraktura na mga dayuhang negosyante ang makikinabang para higit na mapabilis ang kalakalan sa interes nila. Bukod pa sa pagsali sa mga Regional at International na alyansa tulad ng Trans-Pacific Partnership (TPP), Partnership for Growth, Visiting Forces Agreement sa Estados Unidos at Australia, at bilateral at multilateral economic partnerships na onerous o dayuhan lamang ang may pakinabang. ”

“Sa gitna nito ay mas papatinding bilang ng mahihirap na mga Pilipino ang higit na daraing sa kahirapan dahil parang siphoning sa pozo negro na sinisipsip ng dayuhang investors ang yaman ng bansa sa pamamagitan ng industriya ng mina, pagi-export ng mga raw materials para sa demand ng industriya ng mga mayayamang bansa, pagiging imbakan ng Pilipinas ng mga surplus products ng mga 1st world countries, at higit sa lahat ay human resource ng ating bayan para payamanin ang kanilang ekonomiya samantalang parang kahong walang laman ang sarili nating bayan sa pag-alis ng ating mga propesyunal at intelektuwal na kababayan. Hindi nga nakapagtataka kung bakit sa huling sarbey ng Social Weather Station nitong Marso, sinasabing 53.2% ng mga Pilipino ay nagsasabing dumaranas ng labis-labis na kahirapan. Mga kababayan nating kumikita lamang ng katumbas ng isang dolyar sa isang araw na hindi syempre sasapat sa pangangailang gastusin ng pamilya. Nililimusan tayo sa pamamagitan ng Pantawid Pamilyang Pilipino Program (4P’s) pero hindi naman tinutugunan ng seryoso ang mga pangunahing pangangailangan ng mamamayan sa trabaho, pagkain, pabahay at edukasyon.”

Wala pa rin talagang kupas sa analysis si Ka Saro. Natutulala at napapailing nalang ako habang nakangiting nakikinig sa kanya. Kung ang paniwalang ang paghithit ng usok ng sigarilyo ay nakakapagpahina ng memorya dahil sa nakakalasong kemikal na sangkap nito, kabaligtaran yata ang epekto nito kay Ka Saro.  Dahil habang humihithit sya ng yosi habang nagpapaliwanag, mas lalong madali sa kanya na mag-isip. Minsan nga nakasama ko sya sa isang political conference na kulob at airconditioned ang venue kaya hindi sya makapagyosi habang nagsasalita, doon ko siya nakitang nabubulol-bulol at walang konsentrasyon sa kanyang pananalita dahil walang yosi na nakasalpak sa kanyang bibig.

Kaya namiss ko din talaga ang kasama na ito. Paano bang hindi ko hanap-hanapin ang mga taong katulad nya, e sa dalawang buwan na nakapahinga ako, kung hindi pagbabasa ng mga libro o pakikipag-inuman sa mga kaklase ko nung high school na nakasentro lang sa kakulitan at pag-ibig ang kwentuhan; o paghahanap ng trabaho sa jobstreet para ma-applyan, na halata namang napipilitan lang ang isip kong gawin kaya hindi din natututukan, ay wala na yatang kapanapanabik o maaksyon na pangyayari na dumating sa akin.

Iba ang kwentuhan kapag kaharap si Ka Saro. Iba ang kwentuhan ng mga kasama. Iyong tipong nag-iinuman ng emperador lights kahit walang pulutan na parang ang alak pa ang siya tuloy nagiging sumsuman sa walang patid na paglalasing ng isipan sa mga pulitikal na napagdidibatehan o napagdidiskusyunan.

“Alam mo bang muntik nang magtagumpay sila Bonifacio sa maagang yugto palang ng rebolusyon laban sa mga Espanyol kung hindi dahil sa hindi pumutok na kwitis?”, ngingiti-ngiting pasimula ni Ka Saro.

“Alam ko na yan! Yan dapat ang signal sa mga katipunerong taga-Cavite na sumugod pa-Maynila pero dahil hindi nga napaputok nila Bonifacio dahil maulan nung gabi na yun ay hindi masindihan ang kwitis. Doon ngayon magsisimula ang iringan, dudahan at paksyon sa loob ng Katipunan.”, bibong sagot ni Kokoy na kakolektib namin.

“Tol Gerald, tahimik ata ah! May problema ba tol?”, usisa ni Grace sa akin.

Bigla naman akong natauhan pagkarinig ng pangalan ko, “ay wala tol naisip ko lang national election na pala sa sunod na taon. Umpisa na uli ng karnabal. Kaya may artificial boom ang ekonomiya dahil maglalabasan ng pera ang mga pulitiko na tatlong taon nilang pinag-ipunang nakawin sa kaban ng bayan para ipamudmod sa kampanya. Kakaiba yata ang pulitika ngayon sa atin dahil hindi mo matukoy kung sino ang oposisyon. Kahit pa nga sa hanay ng mga progresibo, may nakasawsaw sa mabangong pangalan ng administrasyon. At mahaba-habang panahon na ring nananaginip ag mamamayan na wasto at progresibo ang administrasyong ito kahit mahaba-habang panahon na rin siyang walang nagagawa sa pagresolba sa mga problema ng mamamayan. Kita mo nitong huli, sunud-sunod ang demolisyon, tanggalan sa trabaho, pagliit ng budyet para sa panlipunang serbisyo pero parang lasing ang mamamayang naniniwalang okay lang na ginagawa yun ng kasalukuyang administrasyon. Yan daw kasi ang demokrasya. Sa kabilang banda, magtutuluy-tuloy tayo sa pagdadala ng isyu ng masa at tuloy ang protesta pero parang minamasama ng marami ang pag-exercise natin n gating Right to Freedom of Expression.”

Magpapalawak pa ang usapan ng grupo mula doon, mapapatigil lamang sa paglagok sa pulutang emperador lights long neck na nasa gitna ng umpukan.

Maya-maya pa sa kalasingan, wala sa kontekstong sasabat si Arthur sa puputul-putol at mahinang boses nang “tama bok, sa bawat kalansing ng barya, may kaluluwang maliligtas sa purgatoryo.”

Sandaling mapapatahimik kaming mga nakarinig at magtitinginan sabay tatawa ng malakas at maghahagalpakan. “Tama na may lasing na sa atin. Disiplinahin natin ang sarili sapat na iyong isa.”, pagtatapos ni Ka Saro na tumayo na para magpaalam nang umalis.

Umaambon na pala sa labas. May kalahating oras na din akong nasa jeep. Nakalampas na rin kame ng Dimasalang, ngayon ay binabaybay na namin ang underpass papuntang Quiapo. Kulang sampung minuto, nasa Normal  na ako para makipagkita kay Ka Saro. Binubuo ko ang mga pangungusap na magpapaliwanag at magdidepensa sa sarili kung tanungin ni Ka Saro kung bakit ako biglang nagpahinga at hindi na umugnay sa kolektib.

Binubuo ko sa isip na syempre dalawang bagay, personal at pulitikal. Usaping pulitikal sa puntong nakukulangan ako sa inaabot ng gawain nitong huli. Na-pressure ako sa pagsalo ng mga gawaing iniwan nila Grace at Kokoy. Pakiramdam ko masyadong malaking responsibilidad. Hindi pa ako handa.

Personal naman sa kabilang banda dahil sa paghihiwalay namin ni Mina. Hindi ako handa at ni sa hinagap hindi ko akalaing mangyayari at aabot kame sa ganoong problema. Ayaw kong ihiwalay sya sa tunay nyang pamilya at maging makasarili kaya mabuti na rin ang suportahan sya sa desisyon nya, kaya napag-isip kong tama na rin ang ganun. Makakatulong sa aming dalawa. Kahit pa ang kahulugan noon ay magiging distracted ako ng husto. At yun nga ang nangyari.

Kaya humantong ako sa pag-iisip na gusto ko nang magpahinga para makapag-isip-isip. Napagtanto kong normal lang ang mga pressures at stress sa tipo ng gawain natin, ang tanong lang ay kung paano natin napakitunguhan at na-explore ang mga problema para makahanap ng solusyon. Sa kaso ko, napadala nga pala ako sa mga pressures kaya natakot na akong humakbang at magsimula ng gawain.

Binabaybay na ng jeep na lulan ako ang Quezon Bridge paglampas ng simbahan ng Quiapo. Ngayon lang uli napansin ang kalangitan. Makulimlim pa rin ang kalawakan pero wala na ang makakapal na ulap. Sa malayong dako ng Intramuros sa kanan ay natatanaw ko mula sa bintana ng jeep ang isang malamlam na bahaghari. Napangiti ako, ilang taon na ring hindi ako nakakakita ng bahaghari. Mayroon pa rin palang nabubuong tulad nito sa Maynila o sadyang ngayon nalang talaga ako uli tumanaw sa malawak na kalangitan? Hindi ko na pansin ang mga taong kasakay na biglang nagtitinginan sa akin dahil bigla na lamang akong nangingiti sa pagkakaupo sa may kahabaang byahe na wala namang kausap o katabi.

Ilang saglit pa nga ay nakaabot na ang jeep sa Normal. Medyo nahirapan pa nga itong umahon sa pataas na bahagi ng Lagusnilad. At kung minamalas ka nga naman, pagkababang-pagkababa kasi ng jeep ay saka naman bumuhos ang malakas na ulan.

Nagred na ang nakaflash sa traffic light, tumakbo ako na nakapatong sa ulo ang dalawang kamay na para bang hindi na ako mababasa sa ganun. Basta ba iyon na ang agad kong reaksyon sa hindi inaasahang pagbuhos ng ulan.

Nagpatila muna ako at sumilong sa waiting shed sa labas ng Philippine Normal University (PNU). Pinapagpagan ang basang buhok at mga butil ng tubig sa dalawang braso. May limang minuto pa naman bago ang usapan namin ni Ka Saro sa isang inuman sa SanMar. Hindi pa rin nagbabadya ng paghina ang buhos ng ulan. Dumadami na rin kameng nakasilong sa waiting shed, kaya hindi sinasadyang nasagi ko ang braso ng isang dalagang malapit sa akin na nakatayo.

“Ka Saro d2 n aq s mlapit. Nagpa2tila lng ng ulan.”, txt ko kay Ka Saro nang 4:10 na ay malakas pa rin ang ulan. Namamasa sa namumuong hamog at anggi ng ulan ang screen ng cellphone kong hawak. Mas dumami pa sa dati ang nagsiksikan sa waiting shed. Na-conscious na nga ako dahil mas nagdikit na ang katawan namin ng dalagang nasagi ko kanina.

“Ok”, maiksing sagot ni Ka Saro. Nangiti ako, sa isip-isip ko, hindi pa rin nagbabago ang kasama- napakaiksi pa rin sumagot pero madaldal sa personal.

“Punta ka na dito bok. Takbuhin mo nalang”, maya-maya pa ay  nabasa kong txt sa akin ni Ka Saro. Nainip na siguro ang mama sa kahihintay. Hindi kasi nahuhuli ito sa usapan e. Kung minsan, 30 minutos bago ang oras ay naroon na ito sa tagpuan.

Kaya na rin namang suungin, mahina na ng kaunti ang ulan. Gaya nang dati ay nakapatong sa ulo ang dalawang kamay, parang kengkoy akong tumatakbo sa kahabaan ng Ayala Boulevard sa bangketa sa labas ng PNU papuntang SanMar.

“Kanina ka pa dito Ka Saro?, natatawa kong tanong kahit alam ko naman ang sagot. Malaki ang pinag-iba ng mukha ni Ka Saro ngayon. Ibang-iba sa hitsura nya nung huli kaming magkakasama noong ALA. Mas lalo siyang pumayat at nagging matulis ang mga shoulder blades sa kapayatan. Nanlalalim din ang kanyang pisngi at mga mata.

“Kamusta ka na? Ano nangyari sayo?, bungad na tanong ni Ka Saro. Nakakaloko pa rin ang ngiti nya at pungay ng mata habang nagsasalita. Nakakaloko, dahil hindi mo mabasa kung nang-aasar na ngiti, nagagalit, nalulungkot ba o masaya lang talaga.

Blanko. Naghahanap ako ng salitang ibubuka ng bibig pero walang lumalabas. Nakatingin lang ako kay Ka Saro pero natatawa ng bahagya, pigil…hanggang natawa na ako ng tuluyan.

“Ganoon talaga ka Saro, kahit ang pangulo ng bansa kailangan ng retreat kung minsan. Masuwerte nga lang si P.NOY dahil nagriretreat sa palasyo o mga beach o hindi kaya sa mga luxury suites sa ibang bansa. Ako kasi sa bahay lang, tapos hinagilap ang mga kabarkada noong hindi pa ako tibak, punta sa mga kamag-anak at nagjob-hunting. Ibang environment kumbaga. Maranasan lang”

“Oh anong napala mo?”, naroon pa rin ang nakakaloko nyang ngiti. Walang pinag-iba ang lukot ng mukha sa pagngisi nung nakikinig at ngayong nagsasalita.

Blanko.Hindi ako uli nagkapagsalita. Hindi gumana ang mga napagpraktisan kong mga depensa kanina habang nasa byahe.

Pumasok na kame sa isang maliit na karinderia na inuman na rin ng mga gustong maglasing. Pwede uminom dito kapag gabi na, bandang alas-6, malapit lang kasi sa mga Universities. Pero ngayon dahil sabado, alas-4 palang ay nagbibenta na sila ng alak.

Pumwesto kame  sa isang lamesa sa gilid ng pinto. Nakiramdam muna kung ayos na ang puwestong iyon para makapag-usap. Ilang saglit lang naglakad na papuntang counter si Ka Saro para mag-order.

May dalawang lamesang bakante sa pagitan ng isang grupo ng kalalakihan na nasa gilid namin na sinimulan na ang tagayan ng mucho (Redhorse Beer). May isang medyo chubby at kulot ang buhok na babae silang kasama. Mukhang girlfriend ng matabang may malaking tiyan na kalbong lalakeng katabi nya sa kanan.Ang ingay nila habang nagkakantahan sa videoke at nagkukwentuhan ng mga walang kakwenta-kwentang bagay tungkol sa isyu ng hiwalayan ni Dennis Trillo at Bianca King, ang naudlot na pag-iibigan ng Koreanang si Grace Lee at P.Noy na napunta sa mga daing nila sa trabaho sa city hall. Doon sa huli lang ako nagkaroon ng interes makinig. Mga kaswal na empleyado pala sila ng lokal na pamahalaan ng Maynila. Daing nila ay magpapasko na pero wala pa rin silang bonus at 13th Month pay na natatanggap. Delay pa ang kanilang sweldo ng dalawang buwan. Hindi napigilang napailing at napamura ng isa nilang kasama habang lumalagok ng isang baso ng beer. Straight na naitumba sa inis.

May katagalan na sa counter si Ka Saro. Nakilatis ko na nga ang bawat hilatsa ng hitsura ng grupong nag-iinuman sa malapit sa lamesa namin. Pero si Ka Saro na una nang nasa counter pero pumunta ng C.R (comfort room) ay bumalik muli sa counter.

Sa isip ko, baka naman masyadong maraming beer ang binili nya. Baka mahirapan akong makauwi sa kalasingan nyan. Tulad ng minsan niyaya akong uminom ng dati kong kakolektib sa kolehiyo na ngayon ay kabilang na sa pinakamalaking grupo na tinatawag na K.L o Kilusang Lie Low, sa isang inuman sa Sky Dome sa S.M North Edsa.Siguro ay may sampung SanMig Lights ang natumba ko. Sa sobra ngang kalasingan, hindi ko na alam paano ako nakauwi ng bahay. Basta nagising nalang ako na laslas na ang bulsa ng maong kong pantalon, wala na ang cellphone ko at pera at kita na ang kanang pisngi ng puwet ko dahil inabot na nalaslasan ang aking likuran.

Ayaw ko nang maulit yun! Pero ewan kung magiging masaya ako o malulungkot nang makita kong hindi bote ng alak ang dala ni Ka Saro pabalik ng lamesa kundi dalawang bote ng softdrinks na Cola. Napako ng ilang segundo ang tingin ko dun sa dalawang bote. Nagtaka siguro si Ka Saro pero hindi ko na yun napansin basta dun ako sa bote nakatingin. Pucha naman, nasa inumang lugar kame tapos softdrinks ang lalagukin namin?

“Ito nalang inumin natin, medyo nagmamadali din kasi ako Gerald e”, pamumutol ni Ka Saro sa pagkatulala ko sa dalawang bote ng softdrinks.

“Alam mo sa tingin ko naman hindi pulitikal ang problema mo e. Isa pa hindi talaga ako magpapayo sayo dahil wala ako sa awtoridad para gawin yun. Naka-leave ako bok. May isang buwan na. Baka sabihin mo lang na madaya ako kung magpapayo ako tapos malalaman mo nalang na nagpahinga na rin pala ako.”

Heto muli ako – blanko. Ano nga ba naman ang masasabi ko? Biglang-bigla ako sa binukas ni Ka Saro. Parang hindi ang Ka Saro ang kaharap ko na sa pagkakakilala ko ay isang political animal, walang emosyon at walang kaburgisang social life na alam. Buong buhay na yata nito ay umiikot sa kilusan. Sa pagkaka-alam ko nga simula dekada ’80 ay wala sa bokabularyo nito ang bakasyon, dalaw, pahinga, pasko, bagong taon, valentines day, mahal na araw, all souls day, o kung ano pa, lalong lalo na ang Valentines Day!. Katwiran nya – “alam niyo ang mga araw na yan ay ginawa ng sistema para gumastos ang mga tao at maampat ang pagkabulok ng kapitalismo. Imbes na sumabay tayo sa kaburgisang selebrasyon, mag-e.d nalang tayo.”

Ang kantyaw nga e, ang kalendaryo daw na meron siya sa bahay ay walang sabado at lingo dahil lahat ay araw para sa gawain. Kaya hindi in character ang kaharap kong Ka Saro na nagsasabing nakapahinga siya sa gawain kaya hindi niya ako mapapayuhan.

Nangingilid ang luha ng kasama, “kinailangan kong magpahinga sandali. May cancer ang anak ko. Hindi sa pinansyal na problema kundi ang presensya ko at suporta bilang ama ang kailangan ng anak ko. Buong buhay ko wala akong konsepto ng part-time sa gawain, walang bakasyon. Kinaya kong hindi sumaglit nung mamatay ang kapatid ko sa sakit na breast cancer. Pero iba ngayon. May cancer sa buto ang anak ko at kailangan andun ako sa buong proseso ng paggaling nya.”

Ibang-iba talaga ang Ka Saro. Hindi lang dahil nagsasalita sya tungkol sa leave kundi lalo dahil emosyunal siya ngayon. Hindi na matatago ang namumuong luha sa mga mata nya. Napapatingin sya sa labas ng bintana. Patuloy naman sa ingay at kantyawan ang mga katabi naming naglalasing sa iniinom nilang alak pero parang mas lasing pa sa kanila ang dalawang nakaupo sa lamesa namin.

Sabi nila, malalaman mo daw na lasing na ang mga manginginom kung nagsasabihan na ng mga problema at isa-isa na silang nagiiyakan. Iyong tipong mga bakulaw na mga mama pero nagngangawngawan sa pagtangis at paglalabas ng mga sama ng loob. Sa espiritu ng alak, nagiging normal ang abnormal na scenario sa mga machong lalake.

Sa ganung paliwanag tungkol sa kalasingan, mas lasing pa nga kame kaysa dun sa grupo sa kabilang lamesa. Naiiyak si Ka Saro habang nagkukwento, ako man ay naiiyak na rin. Mas malakas yata ang espiritu ng softdrinks kung makatama kaysa sa anupamang klase ng alak sa daigdig.

“Hindi naman ako makapag-part time nalang sa gawain. Dahil hindi ko alam ang konsepto na yun. Para kasing umiinom ng alak ang gawain sa kilusan. Kapag nalasing ka na ay makakalimutan mo na ang ibang bagay. Pangit man ikumpara sa alak ang isang mapagpalayang gampanin, pero sino ba ang nagpasama sa konsepto ng alak bilang simbolismo ng kasalanan o sin? Sa Gresya, itinuturo ang alak o wine bilang dahilan bakit malusog ang mga Griyego at may mahaba silang buhay. Dito sa atin, ginagamit ang alak para maging well bonded ang pamilya at kung minsan sa harap ng presensya ng alak nagkakabati ang mga magkaka-away. Kahit nga pari sa pagmimisa, nasa presensya ng alak sa pangangaral.”

“Kapag nalasing ka na sa mapagpalayang gawain, iyon na ang mundo mo. Iyon ang mundo mo dahil yun ang dapat gawin. Iyon ang pinaka-progresibong gawin. Ofcourse hindi ko sinasabing nung full-time ako ay napabayaan ko ang pamilya ko. Intact kame ng asawa ko kasama ang solong anak namin na si Jr. Iba lang talaga ngayon bok. Matter of life and death ang anak ko. At gusto ko naman kasama nya ako bawat sandali sa dinadaanan nyang digmaan ngayon.”

“Naiintindihan kita Ka Saro!”, sa haba ng nasabi ng kasama ay ito lang ang ganti ko. Hindi ko na napigilan ang pagdaloy ng luha sa aking pisngi. Ganun nga din si Ka Saro na punas ng punas ng panyo habang tuluy-tuloy lang sa kasiyahan ang mga tao sa kabilang lamesa. Pero nakakapansin na sa kalasingan namin ang dalawang babae sa counter na nagbubulungang nakatingin sa amin.

“Sa bahagi mo, para makabwelo ka Gerald, magsimula ka muna sa isang distrito. Tama na muna ang pag-iisip kay Mina. Pahinga muna sa ganoon. Pokus sa gawain kasama”, sabay tapik sa balikat ko ni Ka Saro. Pareho kame ngayong pupunas-punas ng luha. “Anuman ang problema o kailangan kontakin nyo lang ako. Itatawid ko lang ito pero hindi ako magtatagal. Balik tayo sa gawain kasama!”, pareho na kameng nakangiting patayo ni Ka Saro para magpaalamanan.

Maaga ang pag-agaw ng dilim sa liwanag sa  buwan ng Disyembre, nakabukas na ang mga lightposts sa labas. Tumila na ang ulan sa labas pero parang hindi gininaw ang paligid ng Maynila. Para ngang hindi dumaan ang ulan sa init ng temperatura.

Magaan ang pakiramdam ko pagkatapos ng usap namin ni Ka Saro. Kahit nung una, magaan sa loob kada pagkatapos ng pakikipagtalakayan kay Ka Saro.

Hindi pa rin ako nakakabalik ng Headquarters ng Y.S pero alam kong nakabalik na ako. Muli na akong nakabalik, sa inuuwian kong tahanan. ###

Biyaheng Probinsya

Payapang tanawin, sumasabay sa panatag kong damdamin.

Payapang tanawin, sumasabay sa panatag kong damdamin.

Nakadungaw ang aking paningin sa bintana ng malaking puting van na sasakyan ng grupo namin sa teatro papuntang Zambales. May dalawang oras na rin ako sa ganitong posisyon pero hindi ako nakakaramdam ng pangangawit o pagkayamot habang nakaupo sa front seat, katabi ng drayber na si Mang Randy.

Naging libangan sa akin ang makita ang berdeng tanawin: mga puno at damuhan, kabundukan sa malawak na paligid, at nag-aagaw na puti at bughaw na langit at kulumpon ng ulap. Hay! Malamig sa paningin. Magaan sa pakiramdam!

Napakapresko damhin ang paghaplos ng hangin sa braso kong sinadyang inilabas sa siwang ng bahagyang nakabukas na bintana. Pinakiusapan ko si Mang Randy na patayin ang aircon para malanghap namin ang sariwang hangin ng probinsya.

Kailangan itong sulitin, wika ko. Bukas makalawa, pagbalik ng Maynila ay may presyo nang kakambal ang paglanghap ng preskong hangin.

Para akong nakatagpo ng kaibigang panay ang apir sa aking mga pagal na kamay. Napakalayo nga ng ganitong tanawin sa karaniwang mukha ng Kamaynilaan – matatayog na gusali, kaliwa’t kanang billboard, naggigitgitang mga maiingay na sasakyan sa matinding trapiko sa Edsa, at mga nagmamadaling lakaran ng mga tao.

Hindi ko namalayang napapikit na ako habang inaalala ang mga masasayang gunita habang patuloy ang ngayo’y pagdampi ng hangin sa aking mukha, sabay sa pagbilis ng pagmamaneho ni Mang Randy.

Hay! Bigla kong naaalala ang hele ni nanay noong bata pa tuwing pinapatulog kame sa hapon. May pangako syang maghahanda ng maruya pagkagising, kaya magiging mahimbing ang aming pagtulog ng nakababata kong kapatid.

Kasunod noon ay makikita ko ang imahe ni tatay habang ginagawan ako ng laruang kotse-kotsehan. May hawak syang sisidlan ng alcohol na binutasan ng dalawang beses na magkakatapat ang ibabaw malapit sa takip at   dalawang beses muli sa magkatapat na bahagi ang bandang puwetan ng sisidlan. Saka ipapasok ang tingting mula sa walis ni nanay na tinuhugan ng binilog na kapirasong bahagi ng niluma kong tsinelas saka tinakpan muli ng isa pang kapirasong binilog na bahagi para magsilbing gulong. Nakangiti syang pagmamasdan ang kanyang likha. Lalo pang lalaki ang kanyang ngiti habang nakatingin sa akin na sa kanya ay lumalapit.  Iaabot ni tatay ang laruan at masaya kameng maghahabulan na hawak ko ang taling pinulupot sa leeg ng sasakyan kong hila-hila na hinubog ng may pagmamahal, na saglit lamang papawiin ng sigaw ni nanay ng pag-anyaya ng pananghalian.

Biglang may tumapik sa aking balikat. Bumalik ang aking ulirat. “Tol chichirya muna!”, sabay abot ng plastic ng  Mang Juan ng kaibigan kong si Dan. Hindi pa rin nilulubayan ng aking paningin ang magandang tanawin sa labas. Ni hindi nga din nagambala ng pagnguya ng chicharon ni Mang Juan ang pagbuo ko ng imahe sa ulap na halos ay nakadikit na sa bundok na matatanaw paglampas lang ng Angeles. Kakapasok lang namin ng SCTEX(Subic, Clark, Tarlac Expressway). Bigla akong nangisi sa imaheng nabuo ko sa aking isip mula sa pagtingin dun sa ulap na nakadikit sa summit ng bundok – parang asong poodle na naglalaro ng Frisbee na nakalundag sa ibabaw ng bundok.

Maingay na sa likod. Mukhang gising na ang kasamahan naming si Ed , ang joker ng grupo. Pinipicturan nya pala si Rex habang tumutulo ang laway, na nakasandig sa balikat ng katabi nyang si Anna na ka-teatro din namin. Namamasa na ang balikat ni Anna sa tuluy-tuloy na pagtulo ng laway sa bibig ni Rex.

Hindi ko iyon masyadong pinansin. Masaya kameng magkakasama. Karaniwan na sa amin ang kulitan at asaran. Pero dito muna ang atensyon ko sa bihirang masilayang tanawin. Dito na muna ako sa pagtulala at pananaginip ng gising.

Mas lumalamig ngayon ang hanging bumabangga sa aking mukha. Mas kumakapal din ang mga puno sa magkabilang bahagi ng gilid ng kalsada. Mula sa makapal na punong ito ng mangga ay may ala-alang bumisita.

Si Lea. Siya ang una kong naging kasintahan. Sa kanya ko unang naranasan ang lahat ng unang karanasan. Unang pagkain sa Mang Inasal, unang halik, unang pag-utot sa harap ng hindi kadugong tao, unang taong sinukahan ko noong minsang nilasing kame ni Dan nang makipag-break sa kanya ang karelasyon nyang pinakamamahal, una din syang babaeng inuwi ko sa bahay at pinakilala kay tatay at inay. Syempre kasunod noon ang marami pang una o first time. Iyon nga lamang, sa huli, sya din ang unang babaeng nagpaiyak sa akin. Hindi na daw kasi nya matiis ang pag-amoy ng masama kong hangin, hindi na daw nya masabayan ang trip kong panunuod ng Make way for Noddy at Dora tuwing umaga, hindi na daw nya masikmura ang pagkain ng buro bilang appetizer, wala na rin syang tiyagang sumuntok sa punching machine sa Quantum kapag nagdi-date kame sa S.M, at madami pang hindi na nya matitiis sa relasyon namin.

Wala na nga kame ni Lea. Pero Masaya pa ring balikan ang mga magagandang alaala.

“Ric babangga tayo!”, may kung anong hiyaw sa paligid akong narinig.

Mas malakas kasya dati ang hanging dumadagsa sa aking mukha. Hindi ko maramdaman ang braso kong nakadungaw sa siwang ng nakabukas na bintana.

Parang naging slowmotion ang pagpanaw ng imahe ni Lea sa panunumbalik ng tanawin ng makapal na kulumpon ng puno sa paligid. Umiikot ang aking paligid! Bumibigat ang aking ulo sa harap ng nag-uumikut-ikot na mundo. Hindi ko mabilang ang ang kalampag ng pagbagsak ng bakal na kahon sa kalsadang semento.

May kung anong basa na dumadaloy sa aking ulunan. Nahawi ng pulang tanawin ang berdeng mga puno at puting kalangitan.

Unti-unti akong nilalayasan ng kamalayan…

Ganunpama’y may baon akong masayang gunita sa pagharap sa huling hantungan. ###