Ang Pagtibag sa Apat na Haligi ng Hustisyang Pangklima ng Mayayamang Bayan

 

Sa nakalipas na dalawang dekada, nasaksihan ng mundo ang pinakamapinsala at pinakamalulupit na trahedya sa kasaysayan. Taong 2004,nang maganapap ang mapaminsalangTsunami sa rehiyon ng Timog at Timog-Silangang Asya, na nag-iwan ng libu-libong taong namatay.  Sa taon ding iyon nanalasa ang Hurricane Katrina sa Estados Unidos (pinaka-makapangyarihang bansa sa mundo) na nag-iwan ng daan-daang patay at libu-libong pinsala sa mga ari-arian.

Napaluhod maging ang Japan nang perwisyuhin ng magkakasabay na lindol at tsunami na dumulo sa nuclear meltdown ng Fukushima Daiichi Nuclear Power Plant – na nakaapekto sa kanilang ekonomiya at kumitil sa maraming mamamayang Hapones. Sa kasalukuyan, tinatayang higit 200 milyong tao ang tinatawag na Climate Refugees o mamamayang napilitang lumikas sa kanilang komunidad dahil sa epekto ng mga natural disasters. Pinakamalaki o 40% dito ay mga mamamayan sa rehiyon ng Asya Pasipiko.

Malaking problema sa maraming bansa ang labis na pagbaba ng produksyon sa agrikultura at pangisdaan na siyang dahilan ng lumulobong bilang ng mamamayang naghihikahos sa pagkagutom at kahirapan.

Sa Pilipinas, higit 7, 000 ang pinaslang ng trahedya sa Ormoc noong 1990 na sinundan ng flash flood at pagguho ng lupa sa Guinsaugon, St. Bernard, Leyte. Higit libo naman ang napaslang sa Real, Infanta, Nakar-Quezon sa kasagsagan ng bagyong Winnie noong 2004. Taong 2009 nang pinadapa ang pusod ng Kamaynilaan at mga karatig probinsya sa Luzon ng bagyong Ondoy, daan-daan din ang patay at higit P52 bilyon ang inutang ng gobyerno para sa rehabilitasyon. Pinakamalaking hambalos sa bansa ang trahedyang dala ng bagyong Yolanda (Pinakamalakas na bagyo sa kasaysayan ng mundo) saVisayas noong 2013 na nag-iwan ng higit 6,000 patay, 1,779 nawawala, at bilyun-bilyong pagkawasak ng ari-arian.

Tinatayang mga siyentista na magtutuluy-tuloy, madalas at mas mapinsala ang mga kalamidad na dadanasin ng tao sa kasalukuyan. Kung kaya mula sa dating pagtanggi, ngayon ay kinikilala na ng mga Nagkakaisang Bansa ang pinakamalupit na banta sa pag-iral ng tao – ang Pagbabago ng Klima o Climate Change.

Taong 1991, sa kumperensya ng United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC), kinilala ang malaking responsibilidad ng tao bilang pangunahing maysala sa pag-init ng klima ng daigdig. Sa ilalim nito, nabuo ang prinsipyo ng Karaniwan Subalit Hindi Pantay na Responsibilidad (Common But Differentiated Responsibility) bilang pagtugon sa epekto ng pagbabago ng klima. Sang-ayon dito, higit na may tungkulin ang mayayamang mga bansa (Global North Countries) sa paglalatag ng mga makakalikasang programa para mapigilan ang malubhang epekto nito sa mamamayan lalo sa mga mahihirap (Global South Countries) na bansa.

Isinisisi sa mayayamang bayan gaya ng Estados Unidos at mga kanluraning bansa, ang pagkasira ng kalikasan at pag-init ng mundo mula sa historikal na pandarambong nito sa likas-yaman bilang hilaw na materyales at sangkap sa kanilang pagpapaunlad-simula noong rebolusyong industriyal, 1700’s. Yumaman ang ilang bansa subalit higit na nalugmok sa pagkabangkarote ang madaming maliliit na bayan dahil sa pagsalo ng mga epekto bunsod ng pagkasira ng kalikasan.

Napormalisa sa UNFCC ang progresibong batayan ng Hustisyang Pangklima  sa pagsisikap ng mga mahihirap na mga bansa. Dito nabuo ang Apat na Haligi ng Hustisyang Pangklima: 1. Mitigasyon, ang pagbabawas ng emisyon ng CO2 ng mga bansa sa norte sa pamamagitan ng pagbabago ng kanilang istilo ng pamumuhay at pagbabawas ng mga proyektong-industriyal na mapanira sa kalikasan; 2. Adaptasyon, kinakailangang pondohan ng Global North ang mahihirap na nasyon para maka-angkop sa panahon ngayong nariyan na ang epekto ng Climate Change; 3. Pagsasalin ng mga Teknolohiya, pagpasa at pagbibigay ng mga makinarya na magagamit ng mga bayan sa pag-aangkop at pagkontrol sa epekto ng mga kalamidad, 4. Pinansya, o pagpopondo at pagbabayad ng Norte ng kanilang Climate Debt o utang sa mga mahihirap na bansa na nasalanta ng mga natural na trahedya na dulot ng pang-aabuso sa kalikasan ng mga negosyo ng Norte.

 

Nakakalungkot, dahil sinisikutan ng mayayamang mga bansa ang tungkuling ito sa pamamagitan ng paggigiit ng mga Market based Approach at Clean Development Mechanisms (CDM) o pagsasaalang-alang sa kita at negosyo bago tugunan ang usaping pang-klima; gaya ng sustainable mining, clean coal at clean nuclear, gayng lantad nang ito ang mga numero unong mapanira sa kalikasan at nag-i-emit ng sobra-sobrang karbon sa atmospera.

 

Bukod dito, ipinapasa ng Global North countries sa Global South na gawin ang kanilang responsibilidad sa reforestation, paglalatag ng maka-kalikasang programa, at iba pa; sa pamamagitan ng off-set at carbon trading gaya ng REDD (Reduction of Emission from Deforestation and Degradation in Developing Countries) o pagbibili ng carbon credits mula sa mahihirap na bansa para angkinin bilang kanilang proyekto sa pagtugon sa Climate Change. Habang business as usual ang mayayamang mga bansa sa pandarambong ng kalikasan at pag-i-emit ng mga karbon sa atmospera ng mundo.

 

Buuhan at lahatan ang gampaning dapat gawin ng sangkatauhan sa pagkontrol sa pagbabago ng klima at pagsolusyon dito. Kung iilan lamang bansa ang tumatalima sa pagsasalba ng kalikasan, habang patuloy naman sa pagsisira ang ilang mga nasyon sa ngalan ng kita at negosyo, sa esensya ay walang paghupa ang pagkitil natin sa ating mundo- ang nag-iisang tahanan nating mga tao. ###

 

STEP-Sierra Madre

October 3, 2014

 

 

Envi. Facts Machine: Si Roger Rabel at ang kanyang Siyentipikong Nadiskubre

 

1948, nang ang siyentistang Pranses na si Roger Rabel ay nadiskubreng ang pagbabago ng temperatura ng daigdig ay higit na tumaas pagtuntong ng ika-20 siglo. Pinag-aralan nya ang mga ice caps sa rehiyong artika at sa pamamagitan ng proseso ng carbon dating ay napagkumpara niya ang pagbaba o pagtaas ng klima ng daigdig sa ilang mga siglo. Napansin ni Rabel na simula nang Rebolusyong Industriyal ay naging labis-labis ang dami ng akumulasyon ng mga mapaminsalang kemikal sa atmospera kumpara sa antas ng akumulasyon ng carbon dioxide ilang libong taon na ang nakakaraan.

Sa pagdami ng naiipong mga nakakalasong kemikal sa ating atmospera dahil sa kagagawan ng tao, gaya ng pag-asa sa mga fossil energy source o miniminang karbon (tulad ng coal, langis, natural gas, atbp), walang patumanggang pagkasira sa kagubatan (deforestation) para punan ang walang regulasyong produksyon ng mga produkto sa merkado kahit lampas-lampas na sa kunsumo ng tao; higit na lumala sa panahon ngayon ang dami ng libel ng mga nakakalasong kemikal sa ating kalawakan na siyang dahilan ng nararanasan natin sa ngayong global warming at climate change.

Biyahe

Nakadungaw ang aking paningin sa bintana ng sasakyang lulan kami. Mahaba-habang biyahe din ang pupuntahan namin sa isang bayan sa Zambales. Kaya naging katuwaan ko ang magmasid sa magagandang tanawin sa berdeng paligid- mga puno damuhan at malapad na taniman ng palay at tubuhan. Ikinatutuwa ko ring pagmasdan ang malinaw na kalangitan at matatayog na mga ulap.
Hay! Ang gaan sa pakiramdam! Napakapresko sa paningin ang ganitong larawan. Napakalayo nga sa karaniwang imahe ng kamaynilaan – matatayog na gusali, higanteng mga billboard na humaharang sa mga ulap, naggigitgitang mga sasakyan sa walang patid na sikip ng trapiko, at nagmamadaling bulto ng mga tao.
Nagtataka nga lamang ako dahil parang kami lang ni Mang Gusting, ang pinakamatanda sa grupo at direktor ng aming teatro, ang interesadong pagmasdan ang paligid. Ang mga kasama kasi naming mga kabataan galing ng syudad ay mas piniling matulog o kaya ay makipagkwentuhan sa may tatlong oras na biyahe.
Hindi kaya sila nasasabik namnamin ng kanilang mga mata ang bihirang tanawin sa labas? Hindi ba nila ikinatutuwa ang lumikha ng iba’t ibang imahe mula sa kumpol ng mga ulap?
Heto nga’t sa malayo, nabuo ko ang imahe sa aking isip ang kulumpon ng ulap na tila isang asong poodle na maputing-maputii na para bang nakalundag sa bundok para masalo ang Frisbee plate.
Naisip kong may dala nga pala akong kamera. Napakaganda makuhanan ng litrato ang ganitong mga larawan. Para sa akin, kailangang makunan ito ng larawan dahil mabilis ang paggalaw ng mga bagay dala ng ika nga’y modernisasyon. Baka ilang sandali pa ay kakainin na rin ng paatras na pag-unlad ang tanawing ito at tuluyan na lamang maging ala-ala.
Mula dito ay nagkapagpasya akong hindi matutulog o aabalahin ang sarili sa ibang gawain sa may tatlong oras naming biyahe.
Kailangang tumatak sa aking diwa ang panginginain sa damuhan ng mga kalabaw at baka. Sa pagtanaw ko sa mga nagliliparang mga migratory birds, ay para naring kasabay nila akong lumilipad sa himpapawid. Lumilipad at payapa ang isip!
Samantalang ang kabundukang tanaw sa malayo ay para na ring nangungusap at nagpapa-abot ng pagbati.
Sayang nga lamang at kami na lamang ni Mang Gusting ang nakakakapagpahalaga sa biyahe namin ito.
Sa biyaheng ito, hindi ako matutulog. Maalala ko man lang na bahagi pa rin ako ng mundo at may dapat na saysay ang bawat gawin para sa ikapagpapanatili ng mga tanawing ito.

Dyipni

Sa dyipni kung saan nagsimula ang lahat.

Brrrmm….! Brrrmm….!

Taltag na ang laman-loob ko, hilung-hilo sa paspasang takbo at kaliwa’t kanang kabig para makapag-overtake ng patok na dyipni na sinasakyan ko. Aba! Napasubo ata ako sa sinasakyan kong ito ah!

Pero ganun pa man, tuwang-tuwa pa rin ako kapag sumasakay sa jeepney. Noong College days, kahit haggard sa maghapong gawain sa eskwela at pag-oorganisa, nawawala ang pressure, stress at tension kapag nakasakay na ako sa 95% Pinoy, 5% Scrapped Military car ng mga Kano; na sasakyan ito.

Habang nasa jeepney, libangan ko nang magsight-seeing ng mga taong hindi ko kakilala at mga kapwa ko pasahero. Mga kapwa ko pasaherong, may iba’t ibang pinanggalingan at iba’t ibang pupuntahan; Hindi magkakakilala pero sa ilang sandali ay walang kimi na makipagtabi at makipaglapit ng katawan sa kapwa pasahero. Gayundin ay mabait na isinusuyo ang bayad ng nasa likod na pasahero papunta sa  tsuper.

Kaming mga pasahero na may iba’t ibang suot; may pamalengke, disente, pangmahirap na gutay-gutay ang damit, uniporme pangpasok sa eskwela at pang mayaman. Buod sa kasuotan, malalaman mo rin kung may kaya ang pasaherong sumakay kung hindi pa man umiinit ang puwet sa upuan ay papara na kaagad. Silang hindi makayanang maglakad kahit ilang hakbang lang ang pupuntahan. Sila iyong napilitang sumakay ng jeep dahil walang masakyang taxi (dahil mga isnabero) o kaya may sariling sasakyan pero coding, o kaya nakasakay na sana sa MRT pero bumaba kaagad sa sunod na istasyon dahil sa sobrang siksikan ay baka hindi na niya abutin ang huling istasyon ay atakihin na siya sa puso. Mabuti pa si Kristo natapos ang mga istasyon pero sa MRT at LRT mahirap na yata tapusin ang lahat ng istasyon kung mala-sardinas na sa siksikan ang mga tao.

Sa dyipni, paborito kong pwesto ang front seat. Katabi ko si Manong drayber. Bukod sa mahangin at kaunti ang katabi ay hindi dito masyadong masikip; higit sa lahat ay nakakakwentuhan ko pa si Manong drayber tungkol sa kartel ng mga oil companies kaya tumataas ng presyo ng langis, Radio Frequency Identification (RFID), katiwalian ng mga ahensyang may kaugnayan sa kanila tulad ng Land Transportation Office, (LTO),Land Transportation Franchising and Regulatory Board (LTFRB) at mga kabilang sa Reptile kingdom na: Chocolate Boys, Yellow Boys, Blue Boys at kung anu-ano pang unipormadong traffic officers na nakikipag-kumpetensya sa Metro Manila Development Authority (MMDA) kada syudad sa Metro Manila dahil nasa kalsada ang pera ika.

Balik tayo sa kanina. Sa dyipni nakakaintrigang pakinggan ang iba’t ibang kwento ng mga tao habang nasa byahe. May mga estudyanteng pinag-uusapan ang hirap ng mga projects nila pati na mga terror na mga teachers na kung anu-ano ang pinapagawa sa kanila. Minsan nga may nakasakay akong iniaangal ang pagtaas ng kanilang matrikula at nangangambang baka sa sunod na semester ay titigil na siya sa pag-aaral dahil hindi na siya masususportahan ng kanyang magulang. Kitang-kita ko ang lungkot sa kanyang mga mata.

Ang mga nanay naman na papuntang Balintawak upang mamalengke ay kwentuhan tungkol sa buhay ng kanilang kapwa tindera at kanilang pamilya ang baon. Iniiwasan ko mang pakinggan ay naririnig ko pa din ang kanilang pinag-uusapan tungkol sa kontrobersya sa buhay ng kanilang kapwa tindera ng isda na may kalaguyong tambay sa palengke na winawaldas lamang ang kita pansuporta doon sa lalakeng tambay. Maya-maya pa ay napunta na ang usapan sa pulitika. Bakit naman daw itong si senador Miriam Defensor-Santiago, lahat nalang ng naimbitahang testigo sa senado sa impeachment trial kay Chief Justice Corona ay pinapagalitan at binubulyawan nito? Paano naman daw kaya itong paglilitis na ito ay makakapagbago sa kanilang dinadanas na kahirapan? At anu-ano ba ang pinagsasabi ng mga taong naroon ay hindi naman nila maintindihan dahil puros legal na mga termino at malalalim na ingles ang gamit.

Samu’t sari ang emosyon nila, madalas tawa ng tawa kapag napag-uusapan ang mga katuwa-tuwang itsura ng mga suki nila kapag magugulat sa pagtaas ng presyo ng mga bilihin. Nitong huli nga ay nagtaas na rin ang presyo ng gulay, asukal, prutas at bigas nakaapagtaka nga lamang daw dahil marami naman nito sa Pilipinas.

Apektado na nga raw ang relasyon nila sa kanilang mga mister. Sa hirap ng buhay 24 oras na silang nagtitinda sa palengke, kumita lamang ng sapat pantustos sa pangangailangan ng pamilya. Hanggang ayon, isa-isa na silang naglabas ng kanilang problema. Nakakatuwa silang pagmasdan lalo’t ang ingay-ingay nilang nag-uusap. Ang lahat tuloy ng pasahero ay sa kanila na nakatingin. Ako naman ay lihim na nakikinig at nakabaling sa malayo ang tingin habang pigil ang pagngiti.

Madalas namang nakakasabay ko ang mga walang kasamang pasahero na parang walang paki-alam sa mundo basta may earphone sa dalawang tainga at nakikinig ng musika na pamaya-mayapa ay makakatulog na habang nakasandal sa dingding ng jeep sa likod ng upuan ng drayber.

Tulad nila, kapag nasa dyipni ako, madalas kong pinipwestuhan ang upuan sa likod ng drayber kung may nakaupo na sa front seat. Ang sabi kasi nila ay yun daw ay malayong maabot ng mga holdaper o kaya naman kung may aksidente ay ito ang pinakaligtas na lugar dahil normal na reaksyon ng drayber ang ikabig palayo sa direksyon nya ang babanggaan ng dyip.

Sa dyipni, trip na trip ko ding makinig ng mga pinapatugtog na mga kanta. Paraan ko ito para makaugnay sa mga musikang patok sa pandinig ng masa. Iyon bang mga kanta na tagalized na very literal ang translation kagaya ng “Payong” mula sa kantang “Umbrella” ni Rihanna, at iba pa. May mga rap songs din kapag pinapagtugtog ay nakakakabog sa dibdib at nakakatuliling sa tenga na ang paksa ay tungkol sa buhay ng Gangster, na hindi ko na maintindan ang lyrics dahil sa sobrang bilis ng pagbigkas ala Gloc 9.

Malalaman mo namang matanda na ang drayber kung ang mga pinapatugtog ay mga kanta ni Matt Monroe, Frank Sinatra at mga rock en roll songs ni Elvis Presley; na alam mo ding bihasa na sa pamamasada dahil bawat kanto nalang yata ay humihinto para mag-abang ng pasahero bukod pa sa mala-karo ng patay ang takbo ng dyipni kahit pa walang trapik at napakaluwang ng kalsada.

Naisip ko tuloy, kung magkapera ako; bibili ako ng dyip at ipapamasada. Malamang ang dyip na iyon ay kakaiba dahil ang tugtugin dun ay mga kanta ng paglaya at pakikibaka. Iniisip ko din na habang bumabyahe ay may suot akong mikropono upang maglinaw ng mga napapanahong isyung panlipunan. Ang dyip na iyon ay bumabyaheng paaralan dahil bahagian ng nalalaman at kuru-kuro ng mga taong sakay hinggil sa napapanahong isyu ang laging libangan habang bumabaybay sa kalsada. Tinitiyak ding ang bawat kumento ay pinapakinggan at pinapahalagahan.

Oo nga pala, mga isyung Panlipunan. Dito sa dyip madalas itong napag-uusapan. Madalas nga kapag kasabay ko sa byahe ang isang kasama ay bigla na lamang kameng magkukwentuhan, ng malakas ang boses para marinig ng iba pa ang usapan naming tungkol sa impeachment trial at ang kaugnayan nito sa ordinaryong mamamayan; isyu ng kontraktwalisasyon, maltreatment at pagkamatay ng mga Hanjin workers; hinggil sa SONA ni P.Noy; epekto ng bagyong Gener sa kabuhayan ng mga Pilipino ng dahil sa kakapusan sa mahusay na Urban Planning sa bansa; at iba pang usapin. Maya-maya ay makikita naming tatangu-tango na ang mga kasabay naming pasahero kung minsan ay mapapansin nalang naming kasama na namin sa kwentuhan na minsan ay sumasang-ayon, minsan naman ay tumutunggali. Mula dito ay may bago na kaming kakilala at sa mga susunod na pagkakataon ay palagi nang nakakasama.

Tuwang-tuwa talaga ako kapag nasa loob ng sasakyang ito. Kung minsan na nag-iisa at mukhang hindi magandang kausap ang drayber ay ikinasasaya ko na lamang tumingin sa malayo at magmuni-muni. Pinagmamasdan ko ang pagmamadali ng mga tao, mga nag-aabang ng masasayan na mga pasahero, namimiling mga tao sa bangketa at iba pang mga ginagawa ng mga karaniwang mga tao. Maya-maya pa ay makikiliti ang utak ko na bumuo ng tula o magsulat ng mga nakikita ko sa paligid.

Habang gumagalaw ang dyip ay nakikita ko ang larawan ng lipunang ginagalawan at kinabibilangan ko.

Isang lipunang magulo, maingay, puno ng kahirapan. Naka-ilang beses na ba akong nakakita ng mga taong grasa, mga batang hamog, mga pamilyang nakatira sa kariton sa bangketa, mga namamalimos na matatanda sa ilang minuto kong nakasakay sa dyip?

Napagtanto ko maya-maya pa, oo nga pala! Ang dyip na ito na lagi kong sinasakyan ay larawan din nga pala ng hirap ng lipunang Pilipino – maingay, magulo at siksikan. Hindi ba basura na ito ng mga sundalong kano matapos nilang iwan noong World War II na nirepaso at kinumpuni lang ng mga Pilipino para muling mapakinabangan?

Mas madami ang dyip sa lansangan, hari nga ng kalsada kung bansagan. Pero noong isang araw sa 11th avenue ay biglang binangga ng isang mamahaling sasakyan. Ang nakabanggang Chedeng ang siyang nagasgasan pero galit pang nilapitan ang drayber ng pobreng dyip at sabay sabi; “bakit daw kasi pahaharang-harang sa daan?”. Natakot ang drayber ng dyip dahil mukhang makapangyarihan ang may-ari ng mamahaling sasakyan, kaya para matapos nalang ay humingi na lamang ng patawad kahit wala siyang kasalanan.

E kailan ba makikipagsabayan ang dyip na ito? Dapat ngang maintindihan na mula sa simpleng anyo nya ay umunlad na ng husto ang disenyo nito. Ngayon ay may electronic jeep na rin na pumapasada sa Makati at Mandaluyong. At sa mahabang panahon, nawala na ang mga kotseng kuba at iba pang desinyo ng sasakyan pero ang jeep ay nananatiling nariyan sa kalakalan.

Biglang lumipad ang aking isip sa alapaap. Gusto kong umembento ng dyip na tataliwas sa natural nitong anyo. Isang dyip na pinapatakbo ng tubig at walang itim na usok na binubuga. Ang dyip na iyon ay maluwang sa loob. Hindi na kailangang yumuko sa pagpasok . Hindi baleng hindi puno bago lumarga sa pasada dahil ang laging iniisip naman ay ang pagiging kumportable ng mga pasahero.

Sa dyip ko naunawaan ang lahat ng ito at ngayong pababa na ako sa sasakyang ito ay hinahanap-hanap ko pa din ang pakiramdam habang nakasakay dito. Ang dyip na ito ay nagturo sa akin ng maraming leksyon.

Sa dyip ko unang natanaw ang bulto ng mga taong humihiling ng pagbabago habang nagmamartsa sa daang Mendiola. Noon ay hindi ko nauunawaan ang dahilan ng kanilang ipinapakibaka. Pero sa loob din ng sasakyang ito napag-isip kong tama ang kanilang ipinaglalaban. Ang mga isyung dala nila ay siya ding kani-kanina lang ay amin ding pinag-uusapan ni manong drayber.

Ngayon ay patawid na ako papunta sa bulto na kanina lang mula sa loob ng dyip ay aking pinagmamasdan.